فوری: نفتکشهای ایران رها شدند؛ آیا تهران از "شریان حیاتی" خود میگذرد؟
تحریمها و ناوگان سایه نفت با پرچم مصلحتی، دریانوردان و کشتیها را در بحران انسانی رها کرده است
در سایه تحولات ژئوپلیتیکی، تحریمها و بیثباتیهای فزاینده، پدیدهای نگرانکننده در آبهای بینالمللی رو به گسترش است: رهاشدگی نفتکشها و کشتیهای تجاری، با خدمهای که ماهها بدون حقوق، غذا و چشماندازی روشن در دریا سرگردان میمانند. این بحران انسانی و اقتصادی در سال گذشته به اوج تازهای رسیده است.
افزایش چشمگیر رهاشدگی کشتیها و دریانوردان در سال ۲۰۲۵
بر اساس دادههای فدراسیون بینالمللی کارگران حملونقل (ITF)، تعداد کشتیهای رهاشده در سطح جهان از تنها ۲۰ فروند در سال ۲۰۱۶، به ۴۱۰ فروند در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. این وضعیت بیش از ۶۲۰۰ دریانورد را قربانی کرده که افزایشی نزدیک به یکسوم نسبت به سال پیش از آن را نشان میدهد. این کشتیها گاه در بنادر و در موارد خطرناکتر در آبهای آزاد رها میشوند؛ جایی که دسترسی به کمکهای فوری بهشدت محدود است.
زندگی معلق در دریا: روایت دریانوردان سرگردان
ایوان، افسر ارشد یک نفتکش حامل نفت خام روسیه، نمونهای ملموس از این واقعیت تلخ است. کشتی او با محمولهای به ارزش تقریبی ۵۰ میلیون دلار، ماههاست که در آبهای بینالمللی نزدیک چین متوقف مانده است. خدمه این کشتی نه حقوق منظم دریافت کردهاند و نه تدارکات کافی در اختیار داشتهاند. کمبود غذا، آب آشامیدنی و فشار روانی ناشی از بلاتکلیفی، بهشدت سلامت جسمی و روحی آنان را به خطر انداخته است. اگرچه ITF موفق به تأمین بخشی از حقوق معوقه و کمکهای اولیه شده، اما بسیاری از خدمه همچنان ناچار به ماندن روی کشتی هستند.
نقش تحریمها و ظهور ناوگان سایه
کارشناسان، تحریمهای بینالمللی و رشد «ناوگان سایه» را از عوامل اصلی تشدید این بحران میدانند. ناوگان سایه معمولاً شامل نفتکشهای قدیمی با مالکیت نامشخص، ایمنی پایین و پوشش بیمهای مبهم است. این کشتیها به منظور دور زدن تحریمها و انتقال نفت کشورهای تحت تحریم مانند روسیه، ایران و ونزوئلا فعالیت میکنند و تلاش دارند از دید نهادهای نظارتی پنهان بمانند. نتیجه این پنهانکاری، افزایش قابل توجه خطر برای کشتیها و بهویژه خدمه آنهاست.
پرچمهای مصلحتی و فرار از مسئولیت
بخش بزرگی از این کشتیهای رهاشده تحت «پرچمهای مصلحتی» ثبت شدهاند؛ یعنی در کشورهایی با نظارت دریایی ضعیف. پاناما، لیبریا و جزایر مارشال از مهمترین این کشورها هستند، اما در سالهای اخیر کشورهایی مانند گامبیا نیز وارد این چرخه شدهاند. در سال ۲۰۲۵، بیش از ۸۰ درصد کشتیهای رهاشده تحت چنین پرچمهایی فعالیت میکردند. اتحادیههای دریانوردی این وضعیت را نمونهای آشکار از فرار از مسئولیت مالکان کشتی و دولتهای ثبتکننده میدانند.
بهای انسانی تجارت پنهان
طبق تعریف سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO)، رهاشدگی زمانی رخ میدهد که مالک کشتی حقوق، هزینه بازگشت یا پشتیبانی حداقلی خدمه را تأمین نکند. مجموع حقوق پرداختنشده دریانوردان رهاشده در سال گذشته به بیش از ۲۵ میلیون دلار رسید. بیشترین قربانیان این وضعیت از میان دریانوردان هندی، فیلیپینی و سوری بودهاند.
آیندهای نامطمئن در افق دریانوردی
در حالی که تجارت نفت در سایه تحریمها ادامه دارد، کارشناسان هشدار میدهند که بدون همکاری بینالمللی مؤثر، این بحران انسانی تشدید خواهد شد. نفتکشهای رهاشده شاید از دید رادارها پنهان بمانند، اما خدمه آنها، بهای واقعی اقتصاد پنهان انرژی را با زندگی خود میپردازند.
