پروژه «مسیر ترامپ» در قفقاز: زلزلهای در حیاط خلوت پوتین؟
قفقاز جنوبی: رقابت ژئوپلیتیک آمریکا (مسیر ترامپ) و روسیه بر سر نفوذ منطقهای، شامل انرژی هستهای و کریدور حملونقل با محوریت ارمنستان.
مسکو، قفقاز جنوبی؛ سفر منطقهای جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا به منطقه قفقاز جنوبی، با هدف پیشبرد پروژه راهبردی «مسیر ترامپ» و گسترش نفوذ واشنگتن در این منطقه حساس، به کانون توجه رسانهها و تحلیلگران بینالمللی تبدیل شده است. این سفر که در نوع خود بیسابقه تلقی میشود، نشاندهنده اولویتهای جدید کاخ سفید در قفقاز جنوبی است.
دیپلماسی بیسابقه در قفقاز جنوبی
روزنامه «ایزوستیا» چاپ مسکو در تحلیلی تحت عنوان «تلاش روسیه برای مشارکت در پروژه «مسیر ترامپ» در قفقاز» نوشت که سفر جیدی ونس نخستین سفر یک معاون رئیسجمهور آمریکا به ارمنستان در تاریخ روابط دوجانبه بوده است. همچنین در ۱۸ سال گذشته، از زمان سفر دیک چنی در سال ۲۰۰۸، مقام آمریکایی در چنین سطحی به باکو سفر نکرده بود. این سطح از تحرک دیپلماتیک، اولویتهای جدید کاخ سفید در قفقاز جنوبی را بهروشنی نشان میدهد.
محور اصلی این سفر، پیشبرد پروژه «مسیر ترامپ» اعلام شده است؛ یک کریدور حملونقلی راهبردی که امکان دور زدن روسیه و ایران را فراهم میآورد. این در حالی است که مسکو از هماکنون علاقهمندی خود را برای مشارکت در این پروژه ابراز کرده است. کارشناسان بر این باورند که پشت برنامههای گسترده زیرساختی واشنگتن، تلاش برای کاهش حوزه نفوذ سنتی روسیه و بازطراحی نقشه ژئوپلیتیکی منطقه تحت کنترل آمریکا قرار دارد.
تمرکز بر همکاری هستهای و فناوری با ارمنستان
نخستین مقصد مسیر دیپلماتیک معاون رئیسجمهور آمریکا، ارمنستان بود؛ جایی که مذاکراتی با نیکول پاشینیان، نخستوزیر این کشور انجام شد. رسانههای بینالمللی تأکید دارند که هدف این سفر، تثبیت و حمایت از توافقهای ارمنستان و آذربایجان است که پیشتر با میانجیگری فعال واشنگتن حاصل شده بود. جیکوب هلبرگ، معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور اقتصادی نیز ونس را در این سفر همراهی میکند. هیئت آمریکایی همچنین قصد دارد در سفر به جمهوری آذربایجان، قراردادهای بزرگ فناوری و دفاعی، از جمله تحویل مستقیم تجهیزات آمریکایی را امضا کند.
در ایروان، تمرکز اصلی بر موضوع همکاری راهبردی در حوزه انرژی هستهای قرار داشت. هرچند پارامترهای مشخص پروژههای آتی هنوز علنی نشدهاند، اما در ارمنستان بحث اصلاح ساختار تولید برق هستهای بهطور فعال در جریان است. در همین راستا، واشنگتن و ایروان توافقی درباره همکاری در حوزه انرژی هستهای صلحآمیز امضا کردند که بر اساس آن، آمریکا ۹ میلیارد دلار در صنعت هستهای ارمنستان سرمایهگذاری خواهد کرد.
در مقابل، میخائیل گالوزین، معاون وزیر امور خارجه روسیه، در واکنش به این تحولات، تأکید کرد که موضوع ساخت نیروگاه هستهای جایگاه مهمی در دستور کار روابط مسکو و ایروان دارد و بهطور منظم در سطوح مختلف مورد بحث قرار میگیرد. وی افزود: «شرکت روساتم آماده است در کوتاهترین زمان ممکن اجرای پروژه را آغاز کند و از نظر برخورداری از فناوریهای قابل اعتماد و جذابیت پارامترهای مالی، جایگزین واقعی برای آن مشاهده نمیشود.»
ابعاد ژئوپلیتیکی و نظامی سفر معاون رئیسجمهور آمریکا
بوریس مارتینوف، استاد دانشکده روابط بینالملل و سیاست خارجی روسیه، هدف اصلی این سفر را «خارج کردن کشورهای قفقاز جنوبی از حوزه نفوذ روسیه، جدا کردن منطقه از روسیه و احتمالاً ایجاد یک کانون تنش دیگر برای این کشور» عنوان کرد. به گفته این کارشناس، واشنگتن در این چارچوب به تقویت همکاریهای نظامی-فنی نیز متوسل میشود. ونس پیشتر اعلام کرده بود که ایالات متحده قصد دارد پهپادهای شناسایی به ارزش ۱۱ میلیون دلار به ارمنستان تحویل دهد و فناوریهای مرتبط با بهکارگیری آنها در حوزه نظارت را منتقل کند.
این کارشناس افزود که کشورهای ماورای قفقاز از اهمیت ژئواستراتژیک کلیدی برخوردارند و منطق اقدامات آمریکا را باید در همین چارچوب تحلیل کرد. وی هدف نهایی را خارج کردن کامل ارمنستان از سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) و احتمالاً از اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) و سوق دادن آن به سوی روابط و توافقهای نزدیکتر با اتحادیه اروپا دانست.
اهداف اقتصادی و کنترل مسیرهای انرژی
آندری آریشف، کارشناس بنیاد فرهنگ راهبردی، نیز یادآور شد که معاون رئیسجمهور آمریکا در جریان سفر خود به منطقه قفقاز تلاش خواهد کرد شتاب بیشتری به پروژه ساخت موسوم به «مسیر ترامپ» بدهد. وی گفت که در تعامل با ارمنستان، مسئله فناوریهای پیشرفته، ایجاد یک مرکز داده بزرگ و تأمین تراشهها مطرح است. در روابط با آذربایجان نیز موضوع انرژی برای آمریکاییها اهمیت دارد؛ آنها در پی آن هستند که مسیرهای انتقال منابع انرژی در سراسر جهان را تحت کنترل بگیرند.
در ژانویه، ارمنستان و آمریکا درباره ایجاد یک شرکت مشترک برای توسعه مسیرهای حملونقل در ارمنستان در چارچوب اجرای پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی» (TRIPP) به توافق رسیدند. بر اساس این توافق، سهام کنترلی در اختیار طرف آمریکایی خواهد بود.
ایالات متحده قصد دارد از طریق پروژه «مسیر ترامپ» - که محور اصلی سفر جیدی ونس محسوب میشود - نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد. این پروژه شامل ایجاد یک کریدور حملونقل ۴۳ کیلومتری از بخش جنوبی ارمنستان است که باید ارتباط مستقیم میان سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را با دسترسی به ترکیه فراهم کند. بهطور رسمی، هدف این پروژه «تقویت شکوفایی و امنیت ارمنستان و آذربایجان و همچنین توسعه بیشتر تجارت آمریکا از طریق گسترش تجارت منطقهای و دسترسی حملونقلی» اعلام شده است.
از نگاه آمریکا، این مسیر قرار است زنجیرههای تجاری و انرژی در منطقه قفقاز جنوبی را بهصورت بنیادین بازآرایی کند و با اتصال آسیا و اروپا، روسیه و ایران را دور بزند. علاوه بر کارکرد ترانزیتی، «مسیر ترامپ» قرار است امکان کنترل آمریکا بر جریان مواد خام راهبردی نظیر اورانیوم، مس، طلا و عناصر نادر خاکی از آسیای مرکزی را نیز فراهم کند.
نیکلای نوویک، معاون مدیر مرکز مؤسسه اقتصاد و راهبرد نظامی جهانی، اشاره کرد که راهاندازی «مسیر ترامپ» عملاً قفقاز جنوبی را از «بنبست ژئوپلیتیکی» به مرکز اصلی کریدور میانی تبدیل میکند و زمان انتقال کالا از آسیای مرکزی به اروپا را از ۱۸ روز به ۱۲ روز کاهش خواهد داد. پاول سلزنیوف، رئیس دانشکده روابط اقتصادی بینالملل، نیز معتقد است که این مسیر جدید بهعنوان جایگزینی برای «کریدور شمالی» از طریق روسیه و همچنین مسیرهای بالقوه از طریق ایران عمل خواهد کرد و در نتیجه جایگاه ترکیه را تقویت میکند. وی افزود: «برای روسیه، اجرای پروژه «مسیر ترامپ» در شکل کنونی آن و تحت مدیریت آمریکا، مجموعهای از چالشها را ایجاد میکند که هم حوزه اقتصادی و هم حوزه دفاعی را در بر میگیرد.»
موانع و چالشها بر سر راه اجرای "مسیر ترامپ"
میخائیل گالوزین تأکید کرد که چنین راهبردی از سوی واشنگتن از نگاه مسکو دور نمانده و روسیه مواضع خود را در این موضوع حفظ کرده است. وی گفت که طرف روسی آماده است با شرکای خود در ایروان در این رابطه رایزنی کند. در ارمنستان نیز موضوع مشارکت روسیه واکنشهای متفاوتی برانگیخته است. آلن سیمونیان، رئیس پارلمان ارمنستان، علناً اعلام کرد که ایروان امکان «پیوستن» روسیه به این پروژه را نمیبیند، زیرا «در آن صورت کل سازوکار کار نخواهد کرد». با این حال، آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان، پیشتر احتمال همکاری با مسکو - البته بدون مشارکت مستقیم - را منتفی ندانسته بود.
این تحلیل تأکید میکند که پروژه «مسیر ترامپ» صرفاً به ساخت خطآهن محدود نمیشود، بلکه ادغام عمیق سامانههای انرژی، از جمله احداث خطوط لوله نفت و گاز و همچنین خطوط ارتباطی فیبر نوری را نیز در بر میگیرد. با این وجود، یادآوری شده که بخش عمده دستاوردهای مربوط به رفع انسداد ارتباطات منطقهای پیشتر در چارچوب فرمت سهجانبه همکاری روسیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان در سطح معاونان نخستوزیر حاصل شده بود.
مواضع روسیه در زیرساختهای منطقه همچنان بنیادی است. شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی» - زیرمجموعه شرکت «راهآهن روسیه» - تا سال ۲۰۳۸ امتیاز بهرهبرداری از کل شبکه ریلی ارمنستان را در اختیار دارد و خطوط موجود نیز بر اساس استاندارد عرض ریل روسیه ساخته شدهاند. میخائیل گالوزین، معاون وزیر خارجه روسیه، تأکید کرد: «در منطقه از عرض ریل روسی استفاده میشود... در چنین شرایطی روشن است که شرکا بدون روسیه نمیتوانند طرحی را پیش ببرند.»
نیکلای نوویک نیز یادآور شد که واگذاری اختیار اداره بخشی از قلمرو ارمنستان - بهعنوان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا و سازمان پیمان امنیت جمعی - به یک شرکت خارجی سابقهای از «مدیریت فرامرزی» در داخل یک فضای اقتصادی واحد ایجاد میکند که میتواند نفوذ مسکو بر لجستیک داخلی این اتحادیه را کاهش دهد.
با وجود آنکه چارچوب مورد نظر آمریکا در پروژه «مسیر ترامپ» از تابستان ۲۰۲۵ تثبیت شده بود، اجرای پروژه همچنان با موانع سیاسی روبهرو است. مانع اصلی، مطالبه باکو از ایروان برای اصلاح برخی مفاد قانون اساسی است که جمهوری آذربایجان آنها را حاوی ادعاهای سرزمینی پنهان تلقی میکند. با این حال، سفر کنونی جیدی ونس نشان میدهد که واشنگتن ظاهراً مصمم است این روند را به سرانجام برساند و نقشه لجستیکی قفقاز جنوبی را بهطور اساسی بازآرایی کند.
