بحران از هر سو: مسکو به «مسیر ترامپ» غرش کرد؛ آیا اولتیماتوم پاشینیان به روسیه، آغاز پایان است؟
روسیه، ارمنستان و آذربایجان به دنبال بازگشایی مسیرهای ریلی و کریدورهای حمل و نقل در قفقاز جنوبی هستند.
موضوع بازگشایی خطوط مواصلاتی در قفقاز جنوبی و احیای مسیرهای ریلی میان ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکیه، بار دیگر به یکی از محورهای اصلی تحلیلهای سیاسی منطقه تبدیل شده است. در تازهترین اظهارات، ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه فدراسیون روسیه، از تداوم رایزنیها پیرامون بازسازی خطوط راهآهن منتهی به مرزهای آذربایجان و ترکیه در خاک ارمنستان خبر داد.
زاخارووا ضمن تأکید بر تماسهای دائمی طرف روسی با شرکای ارمنی، به ویژه در حوزههای اقتصادی، تصریح کرد که تمامی درخواستهای ارسالی از سوی ایروان توسط نهادهای ذیربط روسیه به صورت فوری و عملیاتی مورد بررسی قرار میگیرند.
تحولات کریدورهای ریلی در قفقاز جنوبی
این اظهارات در حالی مطرح میشود که بحثها پیرامون سه محور حیاتی ریلی شامل مسیرهای «یراسخ-نخجوان»، «گیومری-قارص» و «ایجوان-قازاخ» شدت گرفته است. نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، برای بیش از یک ماه به طور مداوم بر اهمیت و فوریت این پروژه تأکید ورزیده است. مقامات و محافل کارشناسی در ایروان بر این باورند که برای عملیاتی شدن کامل این کریدورها، اجرای پروژه موسوم به «مسیر ترامپ» (TRIPP) یک ضرورت اجتنابناپذیر است و بدون آن، رفع محاصره اقتصادی ارمنستان به معنای واقعی کلمه محقق نخواهد شد.
انتظارات ایروان و واکنش مسکو
نخستوزیر ارمنستان اخیراً در نشستی با خبرنگاران، جزئیات بیشتری از تعاملات با مسکو را فاش کرد. وی با بیان اینکه درخواستهای رسمی و کتبی به طرف روسی ارسال شده، گفت: «در حال حاضر اطلاع دقیقی ندارم که پاسخ مکتوبی دریافت شده یا خیر، اما در مجموع سیگنالهای مثبتی وجود دارد. امیدوارم این روند شتاب گیرد و شرکای ما در روسیه در این زمینه تعلل نکنند.» پاشینیان ضمن ابراز تمایل برای همکاری با همتایان روسی، به صراحت اعلام کرد که ارمنستان نمیتواند روندهای منطقهای را متوقف کند و معطل تصمیمگیری دیگران بماند. وی هشداری تلویحی نیز صادر کرد و یادآور شد که اگر شرکای روسی تمایلی به سرمایهگذاری در این بخشها نداشته باشند، طرف ارمنی خود رأساً اقدام به بازسازی این خطوط خواهد کرد.
این در حالی است که سخنگوی وزارت خارجه روسیه در اظهارات خود از ارائه جزئیات دقیق درباره بازسازی سه محور مذکور خودداری کرد، اما در عوض بر آمادگی مسکو برای پیوستن به پروژه مشترک ارمنستان و آمریکا موسوم به «مسیر ترامپ» (TRIPP) تأکید ورزید و به تجربه منحصربهفرد شرکت «راهآهن روسیه» در ارمنستان اشاره کرد.
پروژه «مسیر ترامپ» و رقابتهای منطقهای
پروژه ارتباطی «مسیر ترامپ» یا همان TRIPP، یک طرح مشترک میان ارمنستان و آمریکا است که در تاریخ 8 اوت 2025 در واشنگتن مورد توافق قرار گرفت. در ژانویه سال جاری میلادی نیز دو کشور بر سر چارچوب اجرایی آن به توافق رسیدند. بر اساس این طرح، جمهوری آذربایجان از طریق خاک ارمنستان به ارتباط بدون مانع با نخجوان دست خواهد یافت و در مقابل، ارمنستان نیز از مزایای متقابل ارتباطات بینالمللی و داخلی بهرهمند خواهد شد. روسیه بارها اشتیاق خود را برای پیوستن به این ابتکار ابراز کرده است. با این حال، موضع ایروان در این باره با احتیاط همراه است.
آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان، دو هفته پیش اعلام کرد: «ما قصدی برای حذف روسیه نداریم. مسکو حضور پررنگی در زیرساختهای مختلف ارمنستان دارد. هرچند حضور مستقیم در مسیر ترامپ (TRIPP) مطرح نیست، اما در ادامه این مسیر و فعالیتهای مرتبط، امکان همکاری برای روسیه نیز وجود دارد.» با وجود این شفافسازی، لفاظیهای مسکو تغییر چندانی نکرده است. زاخارووا بار دیگر بر پیشنهاد مسکو به ایروان برای برگزاری رایزنیهای تخصصی با حضور همه نهادهای ذینفع تأکید کرد و گفت: «ابتدا باید با تمام جزئیات این طرح آشنا شویم. تا جایی که میدانیم، این طرح در مراحل اولیه است.»
چالش قرارداد کنسرسیوم و نقش راهآهن روسیه
یکی از پیچیدگیهای حقوقی و فنی در این میان، قرارداد کنسرسیومی است که در سال 2008 منعقد شده است. بر اساس این قرارداد، مدیریت شبکه ریلی ارمنستان به شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی»، که شرکت تابعه «راهآهن دولتی روسیه» محسوب میشود، واگذار شده است. این قرارداد 30 ساله، در صورت توافق طرفین، قابلیت تمدید برای 10 سال دیگر را نیز دارد.
نیکول پاشینیان در اظهاراتی پیشتر تصریح کرده بود که در چارچوب رفع انسداد منطقهای، بازسازی خطوط ایجوان، یراسخ و آخویک حیاتی است. وی تأکید کرد که اگر روسیه در انجام تعهدات خود ناتوان باشد یا مشکلی ببیند، دولت ارمنستان میتواند این بخشها را از شمول قرارداد کنسرسیوم خارج کرده و با بودجه دولتی بازسازی کند. این موضوع حتی در سطح سران دو کشور نیز مطرح شده است. در دیدار دسامبر گذشته میان پاشینیان و پوتین، رئیسجمهور روسیه آمادگی کشورش را برای «احیای مسیرهای قدیمی و ایجاد مسیرهای جدید» اعلام کرد، اما از ذکر نام بخشهای مشخص خودداری کرد.
بدبینی تحلیلگران به رویکرد روسیه
در میان بحثهای دیپلماتیک، کارشناسان ارمنی نگاه بدبینانهای به نقش روسیه دارند. روبن مهرابیان، تحلیلگر سیاسی، معتقد است که دولت ارمنستان باید موضع قاطعتری اتخاذ کند. به گفته او، بر خلاف پاشینیان که از «سیگنالهای مثبت» سخن میگوید، واقعیت میدان چیز دیگری است.
مهرابیان با انتقاد شدید از عملکرد شرکت روسی گفت: «روسها اولاً پولی ندارند. ثانیاً اگر پولی هم داشتند و میآمدند، هدفشان تنها این بود که نگذارند این پروژه محقق شود. اگر هم قرار بود کار کند، صرفاً تحت کنترل سخت و انحصاری آنها میبود.» این کارشناس سیاسی با یادآوری وقایع سال 2022 و تلاش روسیه برای کنترل مسیرها در منطقه مغری، افزود: «آنها زمان میخرند تا ارمنستان این ارتباط ریلی را با همسایگانش نداشته باشد، چرا که این به نفعشان نیست.» وی وضعیت شرکت «راهآهن روسیه» را به دلیل فساد داخلی و استانداردهای قدیمی مربوط به دوران شوروی سابق، ناکارآمد توصیف کرد و خواستار خروج این شرکت از مدیریت ریلی ارمنستان شد.
در حال حاضر، وضعیت در حالت تعلیق قرار دارد؛ از یک سو ایروان و باکو اقدام به ارزیابی فنی مشترک زیرساختها در بخش یراسخ-سدرک کردهاند و از سوی دیگر، مسکو تلاش میکند جای پای خود را در نقشههای جدید ترانزیتی منطقه، به ویژه در سایه پروژه آمریکایی «مسیر ترامپ»، حفظ کند.
