پاتک هستهای روسیه به آمریکا، اینبار از ایروان! پیشنهاد وسوسهانگیز روساتم چه بلایی سر جهان میآورد؟
رقابت ژئوپلیتیک آمریکا و روسیه برای توسعه انرژی هستهای در ارمنستان با رآکتورهای ماژولار کوچک روساتم داغ شد.
روسیه در اقدامی که ناظران آن را «پاتک استراتژیک» در صفحه شطرنج قفقاز جنوبی میدانند، پیشنهاد «همکاری همهجانبه» و مفصلی را برای ساخت واحدهای جدید نیروگاه هستهای به ارمنستان ارائه کرده است. زمانبندی این پیشنهاد بسیار معنادار است؛ درست پیش از سفر برنامهریزیشده «جی. دی. ونس»، معاون رئیسجمهور آمریکا به ایروان مطرح شده است.
پیشنهاد جامع هستهای مسکو در آستانه سفر مقام آمریکایی
این پیشنهاد روسیه در تاریخ ۶ فوریه، زمانی مطرح شد که «آلن سیمونیان»، رئیس پارلمان ارمنستان، در جریان یک سفر رسمی به مسکو با «الکسی لیخاچف»، مدیرکل آژانس دولتی انرژی اتمی روسیه (روساتم)، دیدار کرد. تفاوت فاحش در نحوه بازتاب خبری این دیدار از سوی دو طرف، نشاندهنده حساسیت موضوع است؛ در حالی که بیانیه طرف ارمنی تنها به طور گذرا اشاره کرد که طرفین «موضوعات مورد علاقه متقابل» را مورد بحث قرار دادهاند، بیانیه روساتم حاوی جزئیات بسیار بیشتری بود که نشان از عزم جدی مسکو برای حفظ جایگاه خود دارد.
لیخاچف در این دیدار، علاوه بر گفتگو درباره «پیشرفت کار» در پروژه تمدید عمر عملیاتی نیروگاه هستهای فعلی ارمنستان (متسامور) که هماکنون توسط متخصصان روسی در حال انجام است، پیشنهادی جسورانه را روی میز گذاشت: «همکاری جامع، شامل ساخت نیروگاههای با ظرفیت بالا، متوسط و یا کوچک، و همچنین اجرای پروژههای مرتبط، از جمله طرحهای غیرهستهای.» این پیشنهاد در واقع تلاشی برای بستن تمام راههای نفوذ رقبای غربی ارزیابی میشود. گفتنی است، ارمنستان پیشتر در دسامبر ۲۰۲۳ قراردادی را با روساتم امضا کرده بود تا فعالیت رآکتور شماره ۲ نیروگاه متسامور را تا سال ۲۰۳۶ تمدید کند. نیروگاه متسامور تنها نیروگاه هستهای در منطقه قفقاز جنوبی است که حدود ۴۰ درصد برق ارمنستان را تأمین میکند.
تغییر استراتژی ارمنستان و ورود بازیگران جدید
در سپتامبر ۲۰۲۴، «نیکول پاشینیان»، نخستوزیر ارمنستان، اعلام کرد که کشورش «تصمیمی استراتژیک» گرفته تا به سمت ساخت «نیروگاههای هستهای ماژولار کوچک» (SMR) حرکت کند و ملاحظات ایمنی را دلیل اصلی این تغییر رویکرد برشمرد. این اعلامیه نشاندهنده تغییری بنیادین در برنامههای ایروان برای بخش هستهای خود بود. تا پیش از آن، ارمنستان عمدتاً در حال مذاکره با روسیه برای ساخت یک نیروگاه بزرگ و سنتی جهت جایگزینی نیروگاه فرسوده متسامور بود. اما چرخش به سمت رآکتورهای ماژولار کوچک، پای بازیگران جدیدی را به میان کشید. مقامات ارمنی از آن زمان اعلام کردهاند که ایروان در حال بررسی پیشنهادهایی برای رآکتورهای هستهای ماژولار از پنج کشور است: روسیه، آمریکا، فرانسه، چین و کره جنوبی. اگرچه پیشتر گفته شده بود که تصمیم نهایی تا پایان سال ۲۰۲۵ اتخاذ میشود، اما ارمنستان هنوز مدل ترجیحی خود را انتخاب نکرده و اکنون نشانههایی وجود دارد که این انتخاب احتمالاً به سال ۲۰۲۶ یا ۲۰۲۷ موکول خواهد شد.
آمادهسازی زمین برای همکاری هستهای با غرب
درست در همان شبی که مقامات ارشد ارمنی و روسی در مسکو دیدار میکردند، «واهان کوستانیان»، معاون وزیر امور خارجه ارمنستان، در گفتگویی با تلویزیون دولتی این کشور در ایروان، سیگنالهایی فرستاد که نشاندهنده تمایل ایروان به غرب است. او تأیید کرد که در جریان سفر روز دوشنبه جی. دی. ونس، دو طرف در مورد چندین حوزه جدید برای توسعه روابط دوجانبه، از جمله «همکاری در انرژی صلحآمیز هستهای» گفتگو خواهند کرد. کوستانیان اگرچه تأیید کرد که ارمنستان هنوز انتخاب نهایی را در مورد مدل رآکتورهای هستهای ماژولار انجام نداده است، اما نکتهای کلیدی را فاش کرد: مقامات ارمنی، از جمله وزارت امور خارجه، در حال کار بر روی ایجاد یک «چارچوب قانونی و قراردادی» با آمریکا هستند تا اگر در نهایت ایروان گزینه آمریکایی را انتخاب کرد، از نظر بوروکراتیک و حقوقی «زمان را از دست ندهد». این اظهارنظر نشان میدهد که دولت پاشینیان به طور جدی گزینه آمریکا را به عنوان جایگزینی برای وابستگی سنتی به روسیه در نظر گرفته است. پیشزمینه این تحرکات به اوت ۲۰۲۵ (این تاریخ در متن اصلی آمده است، احتمالا منظور اوت ۲۰۲۳ یا ۲۰۲۴ است) بازمیگردد، زمانی که یک «یادداشت تفاهم» میان آمریکا و ارمنستان امضا شد.
رقابت ژئوپلیتیک بر سر آینده انرژی ارمنستان
رقابت بر سر آینده هستهای ارمنستان فراتر از مسائل فنی و اقتصادی است؛ این نبردی تمامعیار برای نفوذ ژئوپلیتیک است. روسیه که به طور سنتی ضامن امنیت انرژی ارمنستان بوده، نمیخواهد اجازه دهد که زیرساخت حیاتی تولید برق در حیاط خلوت خود به دست شرکتهای آمریکایی یا فرانسوی بیفتد. پیشنهاد اخیر روساتم برای ساخت انواع نیروگاهها (بزرگ، متوسط، کوچک) نشان میدهد که مسکو حاضر است انعطافپذیری فنی بالایی نشان دهد تا ایروان را در مدار خود حفظ کند. از سوی دیگر، آمریکا با استفاده از کارت «تنوعبخشی» و «ایمنی»، سعی دارد وابستگی استراتژیک ارمنستان به روسیه را کاهش دهد. سفر جی. دی. ونس در این مقطع حساس، پیامی روشن به مسکو است که واشنگتن قصد دارد نفوذ خود را در قفقاز جنوبی، حتی در حساسترین بخشهای زیرساختی، گسترش دهد. تصمیم نهایی ارمنستان در سالهای آینده، نه تنها آینده انرژی این کشور، بلکه جهتگیری کلان سیاست خارجی آن را در میان دو قطب قدرت تعیین خواهد کرد.
