افشاگری تکاندهنده: پولشویی و تروریسم در سایه تجارت میلیاردی آثار هنری!
FATF بر افزایش شفافیت در بازار هنر و میراث فرهنگی برای مبارزه با پولشویی و تامین مالی تروریسم تاکید کرد
تجارت جهانی آثار هنری، اشیاء باستانی و سایر اقلام فرهنگی به یک صنعت چند میلیارد دلاری تبدیل شده است که با وجود رشد چشمگیر، همواره با چالشهای جدی پولشویی و تامین مالی تروریسم مواجه است. بر اساس دادههای بینالمللی، ارزش کل فروش جهانی آثار هنری و باستانی در سال ۲۰۲۱ میلادی به حدود ۶۵.۱ میلیارد دلار رسید که نشاندهنده افزایشی ۲۹ درصدی نسبت به سال قبل از آن است.
رشد چشمگیر و پیچیدگی بازار جهانی هنر
این صنعت از نظر حجم، الگوهای تجاری و گستره جغرافیایی بسیار متنوع و پویا است. بسیاری از معاملات در بازارهای بینالمللی انجام میشوند؛ به طوری که یک اثر هنری یا شیء تاریخی ممکن است در کشوری به فروش رفته و در کشور دیگری خریداری یا نگهداری شود. ارزش برخی از این اقلام میتواند به دهها یا حتی صدها میلیون دلار برسد که جذابیت آن را برای فعالان مشروع و همچنین سوءاستفادهکنندگان دوچندان میکند.
نقش فرهنگ محرمانگی در آسیبپذیری بازار
با وجود اینکه بخش عمده فعالان این بازار شامل خانههای حراج، دلالان، مجموعهداران و سرمایهگذاران نهادی با اهداف مشروع فعالیت میکنند، گزارشهای بینالمللی حاکی از آن است که مجرمان از این بازار برای پولشویی و تامین مالی فعالیتهای تروریستی بهره میبرند. حفظ محرمانگی هویت خریدار و فروشنده، که یک عرف دیرینه در بازارهای هنری است، شرایط مساعدی را برای انجام فعالیتهای غیرقانونی فراهم کرده است. دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) تخمین زده است که تنها در سال ۲۰۱۱، حدود ۶.۳ میلیارد دلار درآمد غیرقانونی از طریق تجارت اشیاء فرهنگی یا فعالیتهای مرتبط با آن پولشویی شده است.
استفاده از پول نقد، واسطههای شخص ثالث، شرکتهای صوری و معاملات پیچیده شرکتی از جمله عواملی هستند که آسیبپذیری این بازار را در برابر جرایم مالی افزایش میدهند. این در حالی است که با وجود برخی اقدامات نظارتی در کشورهای پیشرو، بسیاری از حوزههای قضایی هنوز واکنش مؤثری برای مهار این خطرات نشان ندادهاند.
هشدار گروه ویژه اقدام مالی (FATF) به دولتها
در گامی مهم، گروه ویژه اقدام مالی (FATF) در فوریه ۲۰۲۳ برای نخستین بار به طور اختصاصی بر ریسکهای پولشویی و تامین مالی تروریسم در تجارت آثار هنری و فرهنگی تمرکز کرد. این گزارش که حاصل تحلیل پروندههای جهانی است، از دولتها خواست تا آگاهی و درک خود را از آسیبپذیریهای بازار هنر افزایش دهند و چارچوبهای نظارتی مربوط به شناسایی مشتریان (KYC)، گزارشدهی تراکنشهای مشکوک و همکاریهای بینبخشی را تقویت کنند.
شیوههای نوین پولشویی و ظهور بازارهای دیجیتال
مطالعات FATF نشان میدهد که مجرمان از روشهای مختلفی برای تطهیر داراییهای نامشروع خود استفاده میکنند که شامل پنهانسازی هویت خریدار اصلی، قیمتگذاری غیرواقعی آثار، حراجهای جعلی و خریدهای واسطهای نقدی میشود. علاوه بر این، بازارهای نوظهور مانند هنر دیجیتال و توکنهای غیرقابل تعویض (NFT) در سالهای اخیر به عرصهای جدید برای سوءاستفادههای مالی تبدیل شدهاند و نیازمند نظارت جدیتر هستند.
تامین مالی تروریسم با غارت میراث فرهنگی
گروههای تروریستی نیز از این بازار سوءاستفاده کردهاند. به عنوان مثال، گروه تروریستی داعش در سالهای گذشته با غارت سایتهای باستانی عراق و سوریه، از فروش غیرقانونی آثار فرهنگی برای تامین مالی خود بهره میبرد. این الگو بعدها توسط سایر گروههای افراطی مانند القاعده نیز در مناطق خاورمیانه، شمال آفریقا و آسیا تکرار شد. در برخی موارد، گروههای جنایتکار سازمانیافته فراملی نیز با این شبکهها همکاری کرده و اشیاء غارتشده را از طریق کشورهای ثالث قاچاق کردهاند.
چالشهای جهانی در مقابله با جرایم مالی در بخش فرهنگی
کارشناسان FATF و UNODC چالشهای متعددی را برای مقابله با این پدیده شناسایی کردهاند که در دو دسته کلی قرار میگیرند:
- **چالشهای ساختاری بازار:** این چالشها شامل دشواری در ردیابی منشأ اشیاء فرهنگی، فرهنگ حریم خصوصی و واسطهگری در معاملات، و ضعف در احراز هویت مشتریان و کمبود گزارش تراکنشهای مشکوک است.
- **چالشهای تحقیقاتی و عملیاتی:** این دسته شامل نبود اولویت کافی برای تحقیقات در این حوزه، کمبود منابع، آگاهی و تخصص فنی در میان نهادهای قضایی، پیچیدگی تحقیقات فرامرزی و نبود دادههای استاندارد بینالمللی میشود.
راهکارهای پیشنهادی برای افزایش شفافیت و مقابله مؤثر
در پاسخ به این چالشها، برخی کشورها با ایجاد واحدهای تخصصی و برنامههای آموزشی برای فعالان بازار هنر و آثار باستانی در حال تقویت توان خود برای ردیابی، شناسایی و بازگرداندن اشیاء فرهنگی هستند. توسعه پایگاههای داده مشترک بین نهادهای فرهنگی، باستانشناسی و مالی یکی از پیشنهادهای کلیدی FATF برای افزایش شفافیت در این حوزه است.
کارشناسان در نهایت تأکید میکنند که درک صحیح از ریسکهای خاص هر نوع شیء فرهنگی و هر یک از فعالان بازار، شرط ضروری برای مقابله مؤثر با سوءاستفادههای مالی در این صنعت است.
