یمن: میدان جنگ پنهان! دشمنی دیرینه عربستان و امارات فاش شد!
رقابت منطقهای عربستان و امارات، همراه با بیاعتمادی سیاسی، به جنگهای نیابتی در یمن، سودان و شاخ آفریقا دامن زده است.
با وجود تصویر رسمی از اتحاد راهبردی میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی، بررسی مناسبات این دو کشور حاکی از وجود هالهای عمیق از بیاعتمادی، رقابت و نارضایتی است که ریشههای تاریخی دارد و طی ماههای گذشته، بهویژه در مناطق اشغالی یمن، به اوج تقابل رسیده است. این تنشها که تا سرحد درگیری بین نیروهای وابسته به دو طرف پیش رفته، ابعاد جدیدی یافته و زنگ خطر را برای ائتلافهای منطقهای به صدا درآورده است.
ریشههای تاریخی بیاعتمادی میان ریاض و ابوظبی
اسناد افشاشده ویکیلیکس که اخیراً وبسایت عربی۲۱ به آن پرداخته است، نشان میدهد که اختلاف میان عربستان و امارات از همان سالهای ابتدایی شکلگیری دولت امارات، یعنی از سال ۱۹۷۴ تا ۲۰۱۱، آغاز شده بود. طبق این اسناد محرمانه دیپلماتیک آمریکا، مقامات اماراتی در دیدارهای خود با دیپلماتهای آمریکایی اظهار داشتهاند که ریاض در آن زمان از موقعیت برتر خود برای تحمیل شروط سیاسی و مرزی بر دولت نوپای امارات استفاده میکرده است. امارات برای جلب حمایت و بهرسمیت شناخته شدن، ناچار به توافق با عربستان و پذیرش خواستههای آن بوده، تا جایی که عربستان حتی گذرنامههای اماراتی را بهرسمیت نمیشناخته است.
این اسناد فاش میسازد که مقامات ارشد اماراتی، عربستان را نه یک شریک، بلکه رقیب و حتی تهدیدی برای امنیت ملی خود تلقی میکردهاند. این اختلافات تاریخی به تدریج به رقابت در پروندههای مهم منطقهای و کشورهای عربی نظیر یمن، سودان و حتی شاخ آفریقا کشیده شده است. با وجود تلاشهای ریاض و ابوظبی برای مدیریت و مهار این فضای رقابتی، تصویر پشتپرده از روابط دو طرف بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که به نمایش گذاشته میشود.
خشم نهادینه شده امارات از عربستان
اسناد ویکیلیکس همچنین آشکار میکند که نارضایتی و خشم امارات از عربستان تنها به نخبگان سیاسی محدود نبوده و شامل تصمیمسازان این کشور نیز میشود. دیپلماتهای آمریکایی بهنقل از مقامات اماراتی تأکید کردهاند که بیاعتمادی به نیتهای عربستان به یک امر نهادینه در ساختار سیاسی و امنیتی امارات تبدیل شده است. این اختلافات در برخی موارد حتی به سطوح همکاریهای نظامی نیز رسیده و مقامات اماراتی نسبت به استقرار نیروهای سعودی در مناطق مرزی و نقش ریاض در ساختارهای نظامی منطقه ابراز نگرانی کردهاند.
یکی دیگر از محورهای اصلی رقابت و اختلاف بین ریاض و ابوظبی، حوزه انرژی بهویژه نفت است. اختلاف بر سر میادین مشترک نفتی، مسیرهای صادرات انرژی و سیاستهای اوپک، از جمله مواردی است که مقامات اماراتی از آن بهعنوان اهرم فشار سیاسی عربستان یاد میکنند.
تشدید تنشها در یمن و منطقه
امروزه بخش عمدهای از تنشها در روابط عربستان و امارات به حوادث اخیر در مناطق اشغالی یمن بازمیگردد؛ جایی که جنگ میان مزدوران وابسته به دو طرف، با وجود آتشبس ظاهری و انحلال شورای انتقالی جنوب (وابسته به امارات)، هنوز متوقف نشده و هر لحظه امکان انفجار اوضاع وجود دارد. امارات، اقدامات عربستان در یمن و سیطره آن بر مواضعی که پیشتر تحت کنترل ابوظبی بود را خطری بزرگ برای نفوذ خود در این کشور میداند.
در این میان، نارضایتی اماراتیها از عربستان کاملاً مشهود است و آنها معتقدند که ریاض در حال تحقیر ابوظبی است. محمد بن زاید، رئیس امارات، در گفتوگو با عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر که برای میانجیگری جهت بهبود روابط ریاض و ابوظبی تلاش میکند، خشم و نارضایتی خود را از ریاض آشکار کرد. السیسی در جریان سفر خود به امارات، مجموعهای از پیامها را در رابطه با خواستههای روشن عربستان به بنزاید منتقل کرد.
طبق گزارش منابع عربی، خواستههای عربستان از امارات شامل سفر بنزاید به ریاض و دیدار با محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، قطع حمایت از شورای انتقالی جنوب در یمن، توقف تأمین مالی و تشویق فعالیتهای این شورا و همچنین جلوگیری از مشارکت رهبران آن در امارات در هرگونه نقش سیاسی در یمن (بهعنوان مقدمهای برای تحویل افراد تحت تعقیب به دولت عدن، دولت مزدور تحت حمایت ریاض) است. همچنین، ریاض خواستار توقف فوری هرگونه حمایت از نیروهای پشتیبانی سریع در سودان، توقف تأمین سلاح و بودجه برای آنها و فشار بر رهبرانشان برای نشستن پای میز مذاکره شده است. در مورد شاخ آفریقا نیز، عربستان بر ضرورت توقف حمایت امارات از اقدامات اتیوپی در منطقه سومالیلند و پایبندی به چارچوب عربی از پیش تعیینشده برای این موضوع تأکید دارد، در حالی که طرف اماراتی این خواستهها را تحمیلی و غیرقابل اجرا میداند.
اخیراً رسانههای عربی، بهنقل از میدل ایست آی، از فاش شدن نامه محرمانه و هشدارآمیز محمد بن سلمان به طحنون بن زاید، مشاور امنیت ملی امارات خبر دادند. در این نامه که چند هفته پیش ارسال شده، بنسلمان از فعالیتهای امارات در سودان و یمن گلایه کرده است. وی هشدار داده که عربستان دیگر نمیتواند جنگ در سودان را تحمل کند، در حالی که امارات از نیروهای واکنش سریع حمایت میکند. بنسلمان همچنین دخالت نظامی ریاض در یمن را برای امنیت ملی عربستان ضروری خوانده، زمانی که عناصر شورای انتقالی جنوب مورد حمایت امارات حملاتی را آغاز کردند. در این نامه، تصمیم امارات برای ارسال کمکهای نظامی به شورای انتقالی جنوب در یمن بدون موافقت ریاض، «خط قرمز» عربستان تلقی شده است. همچنین از امارات بهدلیل سازماندهی عملیات مخفیانه برای فراری دادن عیدروس الزبیدی، رئیس شورای انتقالی جنوب از یمن پس از متهم شدن او به خیانت، انتقاد شده بود.
گسترش رقابت از یمن به شاخ آفریقا
شواهد نشان میدهد که اختلافات کنونی عربستان و امارات فراتر از رقابتهای معمول راهبردی بوده و در حال گسترش است. آنچه میان ریاض و ابوظبی بهعنوان اختلاف در یمن آغاز شد، اکنون به سراسر دریای سرخ و منطقهای که از قبل درگیرِ درگیریهای مختلف (از جنگهای سومالی و سودان گرفته تا رقابت اتیوپی و اریتره و تفرقه در لیبی) بوده، سرایت کرده است.
در سالهای اخیر، امارات متحده عربی از طریق سرمایهگذاریهای میلیارد دلاری، دیپلماسی تهاجمی و حمایت نظامی پنهان، به یک بازیگر تأثیرگذار در شاخ آفریقا (شامل سودان، سومالی، اتیوپی، اریتره و جیبوتی) تبدیل شده است. در مقابل، عربستان سعودی که طی سالهای اخیر رفتار محتاطانهتری داشت، اکنون تحرکات امارات در منطقه و شاخ آفریقا را خطری برای منافع و امنیت خود میداند. یک دیپلمات ارشد آفریقایی به خبرگزاری رویترز گفته است که عربستان سعودی «بیدار شده» و متوجه شده که پس از منفعل ماندن و تثبیت نفوذ امارات در شاخ آفریقا، ممکن است کنترل دریای سرخ را از دست بدهد.
این دیپلمات آفریقایی تأکید کرد که رقابت عربستان و امارات امروز در سومالی آغاز شده و به سودان، ساحل و سایر نقاط آفریقا نیز گسترش خواهد یافت. مایکل ولدماریام، متخصص امور منطقه شاخ آفریقا در دانشگاه مریلند، توضیح میدهد که بازیگران کلیدی منطقه شاخ آفریقا، از جمله اریتره، جیبوتی، سومالی و نیروهای مسلح سودان، بهدلیل سیاست خارجی قاطعانه امارات، احساس نارضایتی فزایندهای دارند و عربستان ممکن است بهدنبال محدود کردن یا کاهش نفوذ امارات در شاخ آفریقا باشد.
مقامات سعودی صراحتاً اعلام کردهاند که فعالیتهای امارات متحده عربی در یمن و شاخ آفریقا امنیت ملی کشورشان را تهدید میکند. برای مثال، در سومالی، بهرسمیت شناختن استقلال منطقه جداییطلب سومالیلند توسط اسرائیل، نمونه برجستهای از تشدید تنشها میان عربستان و امارات است؛ جایی که ریاض بهشدت با این اقدام اسرائیل مخالفت کرده است، اما طبق گفتههای مقامات کشور سومالی، امارات در بهرسمیت شناختن سومالیلند توسط اسرائیل نقش داشته است.
در مورد درگیریهای سودان نیز، امارات و عربستان سعودی در دو جبهه مخالف قرار دارند؛ در حالی که امارات از نیروهای واکنش سریع حمایت لجستیکی میکند، عربستان سعودی و کشورهای متحد آن عمدتاً از نیروهای مسلح سودان پشتیبانی میکنند.
ناظران معتقدند که رقابت و اختلاف میان عربستان و امارات، اگر مهار نشود، بهسمت تبدیل شدن به یک بحران در جهان عربی حرکت میکند که میتواند بر ائتلافهای عربی نیز تأثیرگذار باشد؛ بهویژه آنکه تاکنون هیچ یک از میانجیگریهای کشورهای عربی و تلاشهای آمریکا برای مهار این تنشها نتیجهای نداشته است.
