لحظه تاریخی: پاشینیان کرملین را از راهآهن ارمنستان خلع ید میکند
رقابت ژئوپلیتیک قفقاز؛ پاشینیان و روسیه بر سر کریدور راهآهن ترانزیت و مسیر ترامپ
نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، در گفتوگویی تلویزیونی از طرحی خبر داد که میتواند روابط ایروان و مسکو را دستخوش تنشهای جدیدی سازد. وی پیشنهاد کرد که ارمنستان کنترل شبکه راهآهن خود را از روسیه بازپس گیرد تا مزیتهای رقابتی خود را در کریدورهای بینالمللی حفظ کرده و مسیر ترانزیتی جذابی را برای شرکای جهانی فراهم آورد.
پیشنهاد جنجالی برای استرداد کنترل راهآهن از روسیه
مدیریت شبکه ریلی ارمنستان بر اساس یک توافقنامه امتیازی 30 ساله که در سال 2008 امضا شد، به شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی» (CJSC)، از زیرمجموعههای شرکت راهآهن دولتی روسیه (RZD)، واگذار شده است. حال پاشینیان با اشاره به تحولات جدید منطقهای، به ویژه پروژه موسوم به «مسیر ترامپ»، معتقد است که حضور روسیه به عنوان مدیر این شبکه، به پاشنه آشیل ایروان تبدیل شده است.
"مسیر ترامپ" و دوراهی استراتژیک ارمنستان
نخستوزیر ارمنستان توضیح داد که پس از درخواست اخیر از طرف روسی برای بازسازی بخشهایی از راهآهن، پاسخهای مثبتی دریافت شده، اما یک «مسئله عملی بسیار مهم» در زمینه ارتباطات منطقهای وجود دارد. وی به «مسیر ترامپ» اشاره کرد که هدف آن اتصال جمهوری آذربایجان به منطقه برونبومی نخجوان است. مسیر ورود این خط آهن به ارمنستان کاملاً مشخص است: از «زنگلان» در جمهوری آذربایجان وارد منطقه «مغری» در ارمنستان شده و سپس به نخجوان میرسد.
اما چالش اصلی در ادامه مسیر نهفته است، جایی که به گفته پاشینیان، «دو گزینه رقیب» وجود دارد. گزینه نخست، پروژهای است که ترکیه و جمهوری آذربایجان پیشتر از آن خبر دادهاند و شامل ساخت یک خط آهن جدید از «قارص» در ترکیه به نخجوان است. گزینه دوم، عبور از خاک ارمنستان است؛ مسیری که از «یراسخ» تا «آخوریک» امتداد دارد و خط آهن آن از قبل موجود است. پاشینیان با تأکید بر مزیتهای فنی مسیر ارمنستان خاطرنشان کرد: «در یراسخ که هممرز با نخجوان است، تنها چند کیلومتر ریل مفقوده وجود دارد و در آخوریک که هممرز با ترکیه است، این بخش مفقوده حتی کوتاهتر است.»
عامل روسیه؛ مانع اصلی در برابر مسیر ارمنستان
با وجود زیرساختهای آمادهتر ارمنستان، پاشینیان معتقد است که مدیریت روسیه بر این شبکه، به بهانهای برای حذف ارمنستان تبدیل شده است. وی تصریح کرد: «این واقعیت که این بخش از راهآهن تحت مدیریت روسیه قرار دارد، به عنوان دلیلی استفاده میشود تا مسیر قارص-دیلوجو (مسیر ترکیه) مطلوبتر جلوه داده شود. این برای ما یک مشکل جدی است، زیرا در شرایطی که ما راهآهن آماده داریم، به دلیل این عامل مدیریتی، مزیتهای رقابتی خود را از دست میدهیم.» وی در ادامه پیشنهاد داد که راه حلی باید با روسیه پیدا شود، اما تأکید کرد که این راه حل باید در چارچوب «منطقی دوستانه و برادرانه» باشد تا کنترل به ارمنستان بازگردد.
سکوت دیپلماتیک باکو و آنکارا
پاشینیان همچنین فاش کرد که این موضوع را مستقیماً در دیدارهای خود با «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهور ترکیه و «الهام علیاف»، رئیسجمهور آذربایجان مطرح کرده است. وی گفت: «من به آنها گفتم: ما به سمت عادیسازی روابط میرویم، ما به سمت صلح حرکت میکنیم، در واقع ما در حال حاضر در وضعیت صلح هستیم و این راهآهن از خاک ارمنستان میگذرد؛ پس چرا شما میخواهید چندین میلیارد دلار هزینه کنید تا چیزی را بسازید که همین الان وجود دارد؟» نخستوزیر ارمنستان با حالتی کنایهآمیز افزود که این سوال منطقی او تنها با «سکوت دیپلماتیک» از سوی رهبران باکو و آنکارا مواجه شده است. به گفته پاشینیان، با رصد تحلیلهای رسانههای بینالمللی و کارشناسان که راهآهن ارمنستان را به عنوان یک «مسیر روسی» معرفی میکنند، دولت او به این درک رسیده که «عامل روسیه مشکل اصلی است» و باید راهکاری برای آن اندیشیده شود.
تضمین به مسکو؛ علیه روسیه اقدام نمیکنیم
در بخش دیگری از این مصاحبه، پاشینیان تلاش کرد تا نگرانیهای مسکو را درباره نزدیکی ایروان به اتحادیه اروپا و گامهای این کشور برای عضویت در این بلوک کاهش دهد. از ژانویه گذشته، مسکو بارها هشدار داده که اتحادیه اروپا به سرعت در حال تبدیل شدن به یک «بلوک نظامی-سیاسی تهاجمی» با هدف تقابل با روسیه است. پاشینیان در پاسخ به سوالی در این باره گفت: «ما همه جا و با همه شرکایمان این ایده را به اشتراک میگذاریم: آسیب رساندن به روسیه یا منافع روسیه هرگز در دستور کار ما نبوده، نیست و نخواهد بود. این موضوع کاملاً منتفی است.» وی افزود که این موضع را به صراحت به روسیه و سایر شرکای بینالمللی منتقل کردهاند.
ماجرای "پنج کلمه" و پیشنهاد رد شده به روسیه
نخستوزیر ارمنستان همچنین فاش کرد که پیش از مطرح شدن «مسیر ترامپ»، پیشنهادی مشابه به روسیه ارائه داده بود تا نگرانیهای امنیتی و اقتصادی مسکو را برطرف کند. وی گفت: «البته آن زمان نامی از مسیر ترامپ نبود، اما ما در طول پنج سال گذشته به روسیه پیشنهاد دادیم که پروژهای مشابه ایجاد کند. ما فقط پنج کلمه میخواستیم، پنج کلمه. آن کلمات عبارت بودند از: تمامیت ارضی، حاکمیت، صلاحیت قضایی، عمل متقابل و خدشهناپذیری مرزها.» پاشینیان با بیان اینکه در سخنانش اغراقی وجود ندارد، افزود: «ما گفتیم: این پنج کلمه را روی کاغذ بیاورید و من آمادهام که آن کاغذ را در هر زمانی امضا کنم.» اما به گفته وی، این پیشنهاد با استقبال طرف روسی مواجه نشد و اکنون ایروان مجبور است برای حفظ منافع ملی خود، در ساختارهای مدیریتی راهآهن تجدیدنظر کند.
