اختصاصی سرانه؛
فرار بزرگ شرکتهای بیمه از خلیج فارس / شوک ۹۰ درصدی به شاهرگ انرژی جهان!
تنگه هرمز تنها یک آبراه جغرافیایی نیست؛ بلکه دماسنج اقتصاد جهانی و شاهرگ حیاتی تجارت انرژی است. در روزهای اخیر و به دنبال تجاوز هوایی مشترک ایالات متحده آمریکا و اسرائیل به خاک ایران، این گذرگاه استراتژیک با اختلالی بیسابقه در روند عبور و مرور تجاری مواجه شده است.
دادههای متقاطع از مؤسسات رصد دریایی نشان میدهد که ریسکهای ژئوپلیتیک، عملا به یک ایست تجاری در خلیج فارس منجر شده است؛ تا جایی که تردد نفتکشها کاهشی ۹۰ درصدی را تجربه کرده و شرکتهای بزرگ بیمه دریایی، پوشش خطر جنگ را برای شناورها لغو کردهاند. در این میان، ناوگانهای تجاری کشورهای وابسته به انرژی از جمله کره جنوبی و هند در آبهای منطقه سرگردان شدهاند و نگرانیها از توقف تولید در پالایشگاههای آسیایی به اوج رسیده است. در حالی که تقابل روایتها درباره وضعیت باز یا بسته بودن تنگه هرمز میان مقامات نظامی ایران و غرب ادامه دارد، بازارهای مالی با وحشت به این تحولات مینگرند. پیشبینیها حاکی از آن است که تداوم این انسداد تجاری، نهتنها میتواند قیمت نفت را به مرز ۱۵۰ دلار در هر بشکه برساند، بلکه امنیت غذایی و زنجیره تأمین کالاهای اساسی در کشورهای منطقه را نیز فلج خواهد کرد. صمت در این گزارش به ابعاد اقتصادی و تجاری این بحران پرداخت.
سقوط آزاد تردد دریایی
بررسی دادههای سیستم شناسایی خودکار کشتیها، تصویری شفاف و نگرانکننده از وقفه در تجارت بینالمللی ارائه میدهد. بر اساس گزارش روزنامه فایننشال تایمز، همزمان با آغاز حملات، روند تردد در تنگه هرمز بهشدت نزولی شده است. آمارها نشان میدهد تعداد کشتیهای واردشونده به خلیج فارس از حدود ۲۰ فروند در روز، با یک افت ۵۰ درصدی به حدود ۱۰ فروند در تاریخ ۱۳ اسفند کاهش یافته است. اما بحران اصلی در بخش صادرات و خروج کالا خود را نشان میدهد. شاخص خروج شناورها که پیش از آغاز تنشها در محدوده ۲۰ فروند قرار داشت، در تاریخ ۱۳ اسفند تقریبا به عدد صفر سقوط کرده است. این آمار بدان معناست که نفتکشهای بارگیریشده، به دلیل ناامنی مسیرها در بنادر و لنگرگاههای داخل خلیج فارس تجمع کردهاند و قادر به تحویل محمولههای میلیارد دلاری خود به بازارهای جهانی نیستند. مؤسسه تحلیل جریان انرژی نیز در گزارشی همسو اعلام کرده است که تردد روزانه نفتکشها از این آبراه حیاتی که در ماه ژانویه حدود ۴۰ کشتی بود، در تاریخ ۳ مارس تنها به یک شناور تقلیل یافته است. این توقف فیزیکی، زنجیره تأمین جهانی را با یک شوک ساختاری مواجه کرده که هزینه آن برای خطوط کشتیرانی، روزانه میلیونها دلار برآورد میشود.
سرگردانی ناوگان آسیایی
تبعات اقتصادی این ایست دریایی، پیش از هرجای دیگر، گریبانگیر غولهای صنعتی آسیا شده است که وابستگی مطلقی به انرژی خاورمیانه دارند. بر اساس گزارش های تحلیلی، در حال حاضر دستکم ۷ نفتکش متعلق به پالایشگاههای کره جنوبی در آبهای اطراف تنگه هرمز سرگردان هستند. مقیاس این بحران زمانی مشخص میشود که بدانیم تنها یکی از این نفتکشها حامل ۲ میلیون بشکه نفت خام است؛ حجمی که معادل کل مصرف یک روز کشور کره جنوبی است. توقف این محمولهها، امنیت انرژی، بخش پالایشگاهی و پتروشیمی این کشور را در لبه پرتگاه قرار داده است. در همین رابطه، کیم چانگ-بئوم، نایبرئیس فدراسیون شرکتهای کره جنوبی، در پارلمان این کشور صراحتا هشدار داد: اگر این وضعیت طولانی شود، میتواند بار قابل توجهی را بر همه بخشها، از صنایع انرژی و کشتیرانی گرفته تا پروژههای صادراتی خاورمیانه، تحمیل کند.
شدت بحران مدیران پالایشگاههای کرهای را بر آن داشته تا برای جلوگیری از توقف تولید، خواستار آزادسازی نفت خام از ذخایر استراتژیک دولتی شوند. در سوی دیگر، خبرگزاری هند به نقل از مقامات این کشور گزارش داده است که در مجموع ۳۷ کشتی با پرچم هند و ۱۱۰۹ ملوان به دلیل بسته شدن مسیرهای کلیدی در خلیج فارس و دریای عمان گرفتار شدهاند. توقف این حجم عظیم از سرمایه در گردش، هزینههای لجستیک و جریمه تأخیر سرسامآوری را به اقتصادهای آسیایی تحمیل کرده است.
شوک به بازارهای انرژی و پیشبینی نفت ۱۵۰ دلاری
تنگه هرمز شاهرگی است که در سال ۲۰۲۵، روزانه حدود ۱۶.۷ میلیون بشکه نفت و میعانات گازی طبق آمار بلومبرگ از آن عبور کرده است؛ رقمی که معادل بخش عظیمی از انرژی مصرفی جهان است. علاوه بر نفت، حدود یکپنجم گاز طبیعی مایع (LNG) جهان، بهویژه صادرات حیاتی کشور قطر، نیز به باز بودن این مسیر وابسته است. ولیالله شهابی، استاد دانشگاه در تحلیل این وضعیت اقتصادی میگوید قیمت نفت در بازارهای جهانی در واکنشی سریع به بیش از ۸۲ دلار رسیده است که برای بسیاری از تحلیلگران غیرمنتظره بود. همچنین بازار گاز اروپا رشد قیمتی بین ۳۰ تا ۶۰ درصد را تجربه کرده است. شهابی تأکید میکند که حتی چند درصد افزایش در قیمت انرژی، در مقیاس جهانی میلیاردها دلار هزینه اضافی بر دوش اقتصاد کشورها میگذارد. اما این تنها آغاز ماجراست، بر اساس گزارش رویترز و تحلیلگران ارشد بازار انرژی، در صورتی که انسداد تنگه هرمز حتی برای چند روز بهطور کامل ادامه یابد، قیمت نفت استعداد پرش به محدوده ۱۲۰ تا ۱۵۰ دلار در هر بشکه را خواهد داشت. تحقق چنین سناریویی، تورم جهانی را به شدت تحریک کرده و بانکهای مرکزی را در سراسر جهان با بحرانی جدید مواجه خواهد ساخت. به همین دلیل است که اروپا در موضعی انفعالی، از یک سو نگران هزینههای گزاف انرژی است و از سوی دیگر به دنبال راهحلهای دیپلماتیک برای جلوگیری از توقف کامل چرخه تولید صنایع خود است.
تقابل روایتها
در میانه این بحران تجاری، آنچه بازارها را بیش از پیش سردرگم کرده، تقابل روایتهای رسمی و چالشهای حقوقی است. از یک سو، جانشین فرمانده قرارگاه خاتم اعلام کرده است که تنگه هرمز بسته نشده و تنها با کشتیهایی که هویتی مغایر با کاربری تجاری خود نشان دهند مقابله میشود؛ رویکردی که نشاندهنده استفاده ایران از این آبراه به عنوان یک اهرم فشار است. از سوی دیگر، شبکه الجزیره با استناد به کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل، یادآور میشود که حاکمیت کشورها تنها تا ۱۲ مایلی سواحل اعمال میشود و از آنجا که عرض هرمز بیش از ۲۱ مایل است، ایران از روشهایی چون حملات پهپادی، مینگذاری یا اختلال در سیستمهای ناوبری برای مدیریت عبور و مرور استفاده میکند. در واکنش به این فضای ملتهب، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، اعلام کرده است که نیروی دریایی آمریکا از این پس نفتکشهای عبوری را اسکورت خواهد کرد. با این وجود، ورود نظامیان به عرصه تجارت، نتوانسته آرامش را به شرکتهای اقتصادی بازگرداند. شرکتهای بزرگ بیمه دریایی، پوشش خطر جنگ را برای شناورها کاهش داده یا کاملاً لغو کردهاند؛ امری که عبور از منطقه را عملا غیرممکن یا فاقد توجیه اقتصادی میسازد. مضاف بر این، رویترز هشدار داده است که این شرایط میتواند روابط تجاری با چین بزرگترین خریدار نفت ایران را نیز به خطر بیندازد. جزئیات بیشتر در خصوص نحوه واکنش پکن در منابع ارائهشده موجود نیست.
سخن پایانی
تبدیل شدن خاورمیانه به یک کانون بحران نظامی، بار دیگر شکنندگی اقتصاد جهانی و وابستگی عمیق آن به امنیت عبور و مرور در آبراههای استراتژیک را به اثبات رساند. بررسی دادههای تجاری و افت ۹۰ درصدی ترددها در تنگه هرمز، حامل این پیام روشن است که بازارها در برابر ناامنی، واکنشهایی بسیار سریعتر و بیرحمانهتر از عرصه سیاست نشان میدهند. توقف صادرات نفت و گاز، سرگردانی هزاران ملوان و میلیونها بشکه نفت، و لغو بیمههای تجاری، همگی پازلهای یک شوک اقتصادی تمامعیار هستند که دامنه آن از صنایع کره جنوبی تا سبد مصرفی خانوادههای اروپایی کشیده شده است.
همانطور که کارشناسان اقتصادی اشاره میکنند، وابستگی ۸۵ درصدی کشورهای حاشیه خلیج فارس به واردات مواد غذایی، نشان میدهد که این انسداد تنها دامنگیر غرب نخواهد بود، بلکه امنیت منطقهای را نیز از منظر اقتصادی فلج میکند. اقتصاد بینالملل، نه با وعده اسکورتهای نظامی اداره میشود و نه با توقف اجباری زنجیره تأمین؛ بازگشت آرامش به بازار انرژی، نیازمند پایان دادن به تنشهای نظامی و بازگشت به میز دیپلماسی است. در غیر این صورت، با ورود نفت به کانال ۱۵۰ دلاری و فلج شدن سیستم حملونقل دریایی، جهان باید خود را برای یک رکود تورمی جدید و عمیق آماده کند که هیچ اقتصادی از ترکشهای آن در امان نخواهد ماند.
