عیدِ مُرده برای بازارها: از جشن تا کابوس!
جنگ، رکود و تورم، اقتصاد و جامعه ایران را درگیر بحرانی عمیق کرده است.
در حالی که کشور با چالشهای اقتصادی متعددی مواجه است، تصویر پیچیدهای از روزهای پایانی سال ترسیم میشود. ممنوعیت صادرات محصولات غذایی و کشاورزی برای تامین کالاهای اساسی، کمبود برخی داروها، اختلال در تجارت به دلیل قطعی اینترنت و رکود گسترده در کسبوکارها، از جمله مهمترین معضلاتی است که اقتصاد کشور در اسفندماه را تحت تاثیر قرار داده است.
وضعیت اقتصادی در آستانه سال نو
اسفندماه که هر ساله دوران رونق خرید و فروشهای پایان سال و بهبود وضعیت کسبوکارها محسوب میشد، در سال ۱۴۰۴ راکدترین دوره خود را در سالهای اخیر تجربه میکند. کسبوکارهای اقتصادی عمدتاً در حالت اغما قرار دارند، قطعی اینترنت پایداری فعالیتها را مختل کرده و بخش قابل توجهی از پایتختنشینان شهر را ترک کردهاند. اگرچه چشمانداز مشخصی برای پایان جنگ وجود ندارد، اما عرضه کالاهای اساسی به میزان کافی توانسته است نیازهای عمومی را تامین کند. بررسیهای میدانی نشان میدهد که بسیاری از مغازهها در سطح شهر تعطیل هستند و بازار بسیار زودتر از معمول بسته میشود. همچنین نرخ دلار نیز برای کسبوکارها عمدتاً مشخص نیست. در این شرایط، فعالان اقتصادی امیدوارند تا پیش از نوروز وضعیت جنگ مشخص شده و سال جدید بدون درگیری آغاز شود.
آغاز جنگ و واکنشهای اولیه بازار
دومین تهاجم اسرائیل به ایران، روز شنبه نهم اسفندماه آغاز شد و در پی آن بسیاری از فعالیتهای اقتصادی مردم به حالت تعلیق درآمد. با گذشت چند روز از شروع جنگ و خروج بخشی از جمعیت از شهرهای بزرگ، به ویژه تهران، بخشهایی از فعالیتهای اقتصادی مرتبط با کالاهای اساسی و نیازهای معیشتی، خود را با شرایط جدید تطبیق دادند. مهاجرت بخشی از مردم از کلانشهرها به سوی شهرستانها، به افزایش تقاضا برای کالاهای اساسی در شهرهای کوچکتر منجر شد. در روز نخست جنگ، ازدحامهایی برای خرید اقلامی نظیر برنج، انواع کنسرو، آب، ماکارونی و روغن در فروشگاهها مشاهده شد. همچنین برخی خانوارهایی که قصد خروج موقت از تهران و دیگر کلانشهرها را داشتند، به ناچار به تهیه اقلام ضروری پرداختند که به تشدید ازدحام در ساعات ابتدایی انجامید. در دو روز نخست، نانواییها نیز با صفهای طولانی مواجه بودند، اما این وضعیت در روزهای بعد بهبود کامل یافت.
عرضه کالاهای اساسی و نوسانات قیمت
بررسیهای میدانی نشان میدهد که در حال حاضر خرید و فروش در حوزه کالاهای اساسی در سطح معمول ادامه دارد. صفهای اولیه از بین رفته و پمپ بنزینها نیز به صورت عادی به سوخترسانی مشغول هستند. با توجه به عدم حمله سایبری به شبکه بانکی، تقاضای عمدهای برای پول نقد وجود ندارد و اکثر معاملات از طریق کارت صورت میگیرد. خروج بخشی از جمعیت تهران، تقاضای این افراد را به شهرهای مقصد منتقل کرده است. تامین این تقاضا در روزهای نخست با چالشهایی روبرو شد، اما سازوکار بازار و تمهیدات از پیش اندیشیده شده توسط دولت برای جنگ احتمالی، به تامین آن کمک کرد؛ هرچند شوک تورمی ناشی از جنگ همچنان در برخی کالاها مشهود است. در روزهای نخست جنگ، قیمت مرغ تا ۳۵۰ هزار تومان نیز افزایش یافت اما به تدریج کاهش یافت. این روند در مورد کالاهایی مانند سیبزمینی نیز صادق بود؛ قیمت سیبزمینی در ابتدا تا حدود ۱۷۰ هزار تومان گزارش شد اما به تدریج به ۶۰ تا ۷۰ هزار تومان رسید.
ممنوعیت صادرات محصولات کشاورزی و غذایی
در راستای سیاستهای تنظیم بازار و با توجه به شرایط ویژه کشور، سازمان توسعه تجارت روز یکشنبه دهم اسفندماه در بخشنامهای صادرات تخممرغ، سیبزمینی، گوجهفرنگی و خرمای مضافتی را تا اطلاع ثانوی ممنوع اعلام کرد. این اقدام در چارچوب سیاستهای وزارت جهاد کشاورزی و جهت اجرا به گمرک ابلاغ شد. خبرگزاریها نیز در روز سهشنبه دوازدهم اسفندماه اعلام کردند که با تصمیم دولت مبنی بر اولویت تامین کالاهای اساسی، حساس و ضروری مورد نیاز مردم به دلیل شرایط کنونی کشور، صادرات تمامی محصولات غذایی و کشاورزی تا اطلاع ثانوی ممنوع شده است.
چالشهای ناشی از کمبود و اختلال
اگرچه کالاهای اساسی و معیشتی به حد کافی در دسترس عموم قرار دارند، اما بررسیهای میدانی حاکی از کمبود برخی داروهای مورد نیاز بیماران در داروخانهها است. این کمبود لزوماً محدود به داروهای خاص و بیماریهای صعبالعلاج نیست. در شرایطی که قطعی اینترنت بار دیگر فضای دیجیتال را با محدودیتهای گستردهای مواجه کرده، فروش ویپیان با قیمتهای بسیار بالا به یک بازار سیاه بزرگ تبدیل شده است؛ برای مثال، پنج گیگابایت اینترنت به قیمت ۲.۵ میلیون تومان معامله میشود. علاوه بر این، قطعی مجدد اینترنت اختلالاتی را در حوزه صادرات و واردات و ارتباط تجار ایجاد کرده است. این اختلالات پیشتر نیز در زمان اعتراضات دیماه، به فرآیند بازرگانی کشور آسیبهایی وارد کرده بود.
رکود در مراکز خرید و تغییر الگوی رفت و آمد
در روزهای اخیر، کاهش چشمگیر رفت و آمدهای شهری در تهران بیش از پیش نمایان شده است. در روزهای نخست جنگ، کرایه تاکسیهای اینترنتی به شدت افزایش یافته بود، اما این وضعیت با کاهش تقاضا و کمتر شدن ترددها تغییر کرد و به قیمتهای پیش از جنگ بازگشت. بخش زیادی از پاساژهای خرید، مراکز عمده خرید و فروش و بازارها در سطح شهر تهران در هفته نخست جنگ تعطیل بودند. به نظر میرسد با به پایان رسیدن تعطیلات یک هفتهای، تعدادی از مراکز خرید بار دیگر بازگشایی شوند. مراکز خرید بزرگ پیش از این نیز از شوک اعتراضات دیماه آسیب دیده بودند که این آسیبها هم به بخش آنلاین و هم به بخش حضوری خرید و فروشها وارد شد.
چشمانداز مهاجرت و آثار اقتصادی بلندمدت
برخی گمانهزنیها از شکلگیری موج مهاجرتی از تهران حکایت داشت، اما با توجه به اینکه مهاجرت در بلندمدت خود را نشان میدهد، هنوز برای قضاوت در این باره زود است. آنچه به لحاظ شهودی در مورد تهران این روزها صادق است این است که اگرچه جمعیت زیادی از تهران خارج شدهاند، اما میزان جمعیت خارج شده در این جنگ احتمالا کمتر از جنگ دوازده روزه است. به نظر میرسد دشوار شدن وضعیت اقتصادی مردم نیز در این وضعیت موثر بوده است. در مقابل، بخشی از مردم با تصور تشدید بمبارانها در روزهای آینده، احتمالا تصمیم به خروج از شهر خواهند گرفت؛ هرچند این شوک محدودتر از شوک اولیه خواهد بود اما آسیب خود را به کسبوکارهای سطح شهر وارد خواهد کرد.
تاثیر جنگ بر رشد اقتصادی و اشتغال
در حال حاضر، بخش عمده مردم بدون بروز مشکل گستردهای در حوزه معیشت شخصی، به گذران زندگی خود میپردازند. تصور بخشی از مردم در مورد جنگ این است که این درگیری نیز، همچون جنگ ۱۲ روزه، طولانیتر از دو هفته نخواهد بود و پس از آن قادر به بازیابی جایگاه اقتصادی خود خواهند بود. طبق اعلام وزیر اقتصاد در تابستان ۱۴۰۴، میزان بیکاری ۶۵۰ هزار نفر افزایش یافته بود، در حالی که جنگ ۱۲ روزه گستره محدودتری را در قیاس با جنگ کنونی در برمیگرفت. در این شرایط، فعالان اقتصادی تنها به خریدهای روزمره و معیشتی خود میپردازند و خریدهای مربوط به پایان سال و نوروز عمدتاً انجام نمیشوند. این دومین شوک اقتصادی گسترده به کسبوکارها در زمستان امسال و سومین شوک گسترده در طول سال است. کسبوکارهای آنلاین در طول سال ۱۴۰۴ با سه شوک قطعی اینترنت در جنگ ۱۲ روزه، اعتراضات دیماه و جنگ دوم ایران و اسرائیل مواجه شدند که آسیب عمدهای به آنها وارد کرد. بسیاری از کسبوکارهای آنلاین اکنون به تعدیل گسترده نیروهای خود اقدام کردهاند که احتمالا در آمارهای مربوط به بیکاری زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ خود را نمایان خواهد کرد. فعالیتهای عمده اقتصادی نیز در زمستان امسال با آسیبهای گستردهای روبهرو شد که در آمارهای رشد اقتصادی این دوره منعکس خواهد شد. علاوه بر این، شوک قیمتی ناشی از تهاجم دوم اسرائیل به کشورمان، احتمالا خود را در رکوردشکنی چندباره آمار تورم در روزهای پایانی سال نیز نشان خواهد داد. به نظر میرسد روزهای پایانی امسال، از منظر رکود اقتصادی، در مقایسه با سالهای گذشته یک استثنا بوده و پایان سالی به این میزان با رکود مواجه نبوده است.
