توسعه جنونآمیز مجنون توسط عراق: آیا نفت آزادگان ایران در آستانه غارت بزرگ است؟
صنعت نفت ایران با چالش تامین مالی، فرصت توسعه میادین مشترک نفتی آزادگان و مجنون را از دست میدهد.
در حالی که عراق ظرفیت تولید نفت از میدان مشترک مجنون را به 400 هزار بشکه در روز رسانده و به دنبال توسعه بیشتر آن با همکاری شرکت اکسون موبیل است، میدان نفتی آزادگان در ایران که مخزنی مشترک با مجنون دارد، همچنان با چالشها و تأخیر در روند توسعه مواجه است. این تفاوت در رویکرد، در برداشت از یکی از بزرگترین میادین نفتی مشترک جهان، پیامدهای قابل توجهی برای منافع ملی دو کشور به همراه داشته است.
پیشرفت چشمگیر عراق در میدان مجنون و افقهای جدید
میدان نفتی مجنون، واقع در جنوب عراق و نزدیک مرز ایران، یکی از غنیترین میادین نفتی جهان با ذخایر در جای حدود 38 میلیارد بشکه محسوب میشود. این میدان که نخستین بار در سال 1975 توسط شرکت برزیلی Petrobras کشف و در اوایل دهه 1990 به تولید رسید، در سال 2009 شاهد امضای قرارداد 20 ساله توسعه با کنسرسیومی متشکل از رویال داچ شل، پتروناس و شرکت نفت میسان عراق بود. هدف از این قرارداد، افزایش تولید از حدود 45 هزار بشکه به 1.8 میلیون بشکه در روز تعیین شده بود. اگرچه این هدف به طور کامل محقق نشد، اما ظرفیت تولید عراق از این میدان مشترک به 400 هزار بشکه در روز رسیده است.
در اکتبر 2025، عراق و شرکت اکسون موبیل چارچوب همکاری (Heads of Agreement) را برای توسعه میدان مجنون امضا کردند. این توافق راه را برای بازگشت این شرکت بزرگ جهانی به بخش بالادستی عراق هموار میکند و شامل بهبود تولید، توسعه زیرساخت و افزایش کارایی عملیات است. مشارکت با اکسون موبیل میتواند انتقال فناوریهای پیشرفته و افزایش بازیابی نفت از مخزن را تسهیل کند. برآوردها نشان میدهد که عراق قصد دارد ظرفیت تولید فعلی 400 هزار بشکهای از مجنون را تا سال 2030 به بیش از 600 هزار بشکه در روز افزایش دهد.
آزادگان ایران؛ چالشها و فرصتسوزیها
در مقابل، میدان نفتی آزادگان که بزرگترین میدان مشترک نفتی ایران و دهمین میدان نفتی بزرگ جهان است و در نوار مرزی غرب کشور، مخزنی مشترک با میدان مجنون عراق دارد، در سمت ایران با روند کند و پرفراز و نشیبی مواجه بوده است. بررسی روند 22 ساله توسعه این میدان نشاندهنده از دست دادن فرصتهای متعدد و تأخیرهای چشمگیر است. با وجود آغاز توسعه این مخزن مشترک در سمت ایران از سال 2004، تولید آن پس از تکمیل توسعه اولیه به حدود 200 هزار بشکه در روز رسیده است که کمتر از ظرفیت برداشت همتای عراقی خود است.
بنبست قرارداد توسعه آزادگان و لزوم بازنگری فوری
به منظور افزایش ظرفیت تولید میدان آزادگان به 550 هزار بشکه در روز، در سال 1402 قراردادی با شرکت دشت آزادگان اروند که کنسرسیومی با سهامداری و راهبری بانکهاست، به امضا رسید. با این حال، بررسیها نشان میدهد که این قرارداد، روند توسعه میدان را به مدت دو سال متوقف کرده است. دلیل اصلی این توقف، ریشه در عدم توانایی تأمین مالی پروژه و نبود ساختار اجرایی و فنی مشخص در این قرارداد دارد.
وضعیت مبهم این قرارداد تا جایی پیش رفت که حتی صدای رئیس جمهور را نیز درآورد و مسعود پزشکیان، با ورود به این مسئله، ضربالاجلهایی را برای تأمین مالی اولیه و تنفیذ قرارداد مشخص کرد. این مسئله نشاندهنده نیاز به ورود جدی و قاطع وزارت نفت و شرکت ملی نفت ایران است. ضروری است که با تکیه بر این نکته که این قرارداد پس از دو سال تنفیذ شده، چشم بر فرصتسوزیها و وقتکشیهای ادامهدار در روند توسعه آزادگان بسته نشود. اگر این کنسرسیوم بانکی، که سهم اندکی از شرکتهای اکتشاف و تولید مپنا و پتروپارس را در خود دارد، توان تأمین مالی و توان فنی مناسب را با ساختار موجود برای توسعه میدان ندارد، لازم است که وضعیت شفاف و هدفگذاریهای توسعه میدان رسماً اعلام و مطالبه شود. هر روز تأخیر در اتخاذ تصمیمات لازم برای تغییر ساختار توسعه میدان از نظر تأمین مالی و مسائل فنی و اجرایی، منجر به از بین رفتن بیش از پیش منافع ملی در برداشت از بزرگترین مخزن مشترک نفتی کشور خواهد شد.
