فوری: شوک بزرگ به شبکه بانکی! دوران خوداظهاری به پایان رسید؛ کدام بانکها در لیست سیاه قرار میگیرند؟
بانک مرکزی با سامانه مهتاب، نظارت بر ریسک و رتبهبندی مؤسسات اعتباری را متحول میکند.
بانک مرکزی با ابلاغ بخشنامهای جدید در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۴۰۴، نظام ارزیابی و مدیریت ریسک بانکها و مؤسسات اعتباری را رسماً عملیاتی کرد. این اقدام که به گفته کارشناسان بانکی، فراتر از یک اصلاح اداری است، پیامی قاطع برای بانکهای ضعیف و پرریسک دارد و نشاندهنده پایان دوره اغماض و آغاز نظارت سختگیرانهتر است.
جزئیات بخشنامه جدید و سامانه «مهتاب»
بر اساس این بخشنامه، تمامی مؤسسات اعتباری موظف شدهاند عملکرد خود را در هشت محور اصلی مورد ارزیابی قرار دهند. این محورها شامل حاکمیت ریسک، ریسک اعتباری، ریسک نقدینگی، ریسک بازار، ریسک عملیاتی و آزمون بحران میشوند. نتایج این ارزیابیها باید در سامانه متمرکز «مهتاب» بارگذاری شود. این سامانه قرار است به مرجع اصلی رتبهبندی و تصمیمگیریهای نظارتی بانک مرکزی تبدیل شود و شفافیت و قابلیت پیگیری را در شبکه بانکی افزایش دهد.
اختیار مداخله مستقیم بانک مرکزی در امتیازدهی
یکی از نکات کلیدی و حائز اهمیت این دستورالعمل، اختیار صریح بانک مرکزی برای مداخله در امتیازدهی بانکها است. مطابق ماده ۹ این بخشنامه، ناظر پولی میتواند بر اساس شواهد بازرسی میدانی و مستندات واقعی، امتیازات اعلامی از سوی بانکها را اصلاح یا حتی کاهش دهد. کارشناسان بر این باورند که این بند به طور مؤثر مسیر گزارشسازی صوری را مسدود کرده و نظارت را از سوابق کاغذی به واقعیت عملیات بانکی منتقل میکند و زمینه را برای نظارت مبتنی بر عملکرد واقعی فراهم میآورد.
طبقهبندی بانکها و اقدامات انضباطی
در مراحل بعدی بخشنامه، مواد ۱۰ و ۱۱ بانکها را در پنج سطح از «خیلی ضعیف» تا «عالی» طبقهبندی میکنند. اما نقطه حساس و تعیینکننده این دستورالعمل، ماده ۱۲ است؛ جایی که رتبههای بهدستآمده به طور مستقیم به اقدامات اصلاحی و انضباطی گره میخورند. این اقدامات میتواند شامل محدودیت در توسعه فعالیتها، سرمایهگذاریها و در نهایت اعمال نظارتهای سختگیرانهتر از سوی بانک مرکزی شود. یک کارشناس ارشد مدیریت ریسک در این خصوص اظهار داشته است که برای نخستینبار، ضعف در مدیریت نقدینگی یا ناتوانی در آزمون بحران تنها یک نمره بد نیست؛ بلکه تبعات واقعی و ملموس خواهد داشت و بانکهای مردود شده عملاً وارد مسیر نظارت ویژه میشوند.
پیام قاطع بانک مرکزی: یا اصلاح یا تبعات انضباطی
از نگاه ناظران، اجرای عملیاتی این نظام، معادله قدرت را در شبکه بانکی تغییر خواهد داد. بانکهایی که سالها با اتکا به گزارشهای ظاهراً منظم، ضعفهای ساختاری خود را پنهان کرده بودند، حالا با نظارتی روبهرو هستند که مبتنی بر داده، مقایسهپذیر و قابل پیگیری است. بخشنامه ۱۱ بهمن بهروشنی نشان میدهد که سیاستگذار پولی دیگر منتظر بروز بحران در ترازنامه بانکها نخواهد ماند. پیام بانک مرکزی به شبکه بانکی این است: یا اصلاح واقعی نظام مدیریت ریسک، یا پذیرش هزینههای انضباطی.
این دستورالعمل برای بانکهای ضعیف، تنها یک هشدار معمولی نیست؛ بلکه آغاز دورهای است که در آن نمره پایین، تبعات بالا و واقعی خواهد داشت و تحولی جدی در رویکرد نظارتی بانک مرکزی نسبت به عملکرد مؤسسات اعتباری محسوب میشود.
