فاجعه خاموش: ثروت عظیم ایران و آذربایجان در کما!

تهران، گروه اقتصادی- جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان، با وجود مشترکات فرهنگی و تاریخی فراوان، هنوز نتوانسته‌اند از تمامی ظرفیت‌های موجود برای ارتقای سطح همکاری‌های اقتصادی خود بهره‌برداری کنند. موقعیت استراتژیک آذربایجان در مسیر کریدورهای بین‌المللی انرژی و حمل‌ونقل، این کشور را به بازیگری مهم در منطقه تبدیل کرده که فرصت‌های بی‌نظیری برای تعاملات دوجانبه با ایران فراهم می‌آورد.

آشنایی با جمهوری آذربایجان: موقعیت و تاریخچه

جمهوری آذربایجان در جنوب قفقاز واقع شده و از غرب با ارمنستان، از شمال با روسیه، از شمال غربی با گرجستان، از شرق به دریای خزر و از جنوب با ایران همسایه است. این کشور با مساحتی حدود ۸۳ هزار کیلومتر مربع و جمعیتی بالغ بر ۱۰.۳ میلیون نفر (برآورد ۲۰۲۵)، از اقلیت‌های مختلفی چون لِزگی‌ها، روس‌ها، تالش‌ها و کردها میزبانی می‌کند، در حالی که بیش از ۹۱ درصد جمعیت را ترک‌های آذربایجانی تشکیل می‌دهند. زبان رسمی ترکی آذربایجانی و دین رسمی اسلام (مذهب شیعه دوازده امامی) است، هرچند دولت ساختاری سکولار دارد.

تاریخ آذربایجان با تمدن‌های باستانی ماننا و ماد آغاز شده و پس از آن در ادوار اسلامی تحت حکومت‌های مختلفی از جمله صفویه قرار گرفت که مذهب شیعه دوازده امامی را تثبیت کرد. در اوایل قرن نوزدهم، بخش شمالی آذربایجان بر اساس معاهدات گلستان و ترکمانچای به روسیه واگذار شد. پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، جمهوری دموکراتیک آذربایجان در سال ۱۹۱۸ تشکیل شد اما تنها ۲۳ ماه دوام آورد و به اتحاد جماهیر شوروی پیوست و تا زمان فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ به عنوان یکی از جمهوری‌های مهم انرژی‌بر نقش ایفا کرد.

تحولات سیاسی و اقتصادی اخیر

در دهه ۱۹۸۰، با آغاز سیاست‌های گلاسنوست و پروسترویکا، جنبش‌های ملی‌گرایانه در آذربایجان جان گرفتند. حوادثی چون اعتراضات قره‌باغ در سال ۱۹۸۸ و ژانویه سیاه ۱۹۹۰، زمینه‌ساز اعلام استقلال آذربایجان در ۱۸ اکتبر ۱۹۹۱ پس از فروپاشی شوروی شد. دهه اول استقلال با جنگ قره‌باغ (۱۹۹۲–۱۹۹۴) و اشغال ۲۰ درصد از خاک این کشور همراه بود. در سال ۱۹۹۳، حیدر علی‌اف به قدرت رسید و قرارداد «قرن» را برای بهره‌برداری از میدان‌های نفتی خزر با شرکت‌های غربی امضا کرد. پس از درگذشت او در سال ۲۰۰۳، پسرش الهام علی‌اف جایگزین وی شد. در سال ۲۰۲۰، جنگ ۴۴ روزه قره‌باغ به پیروزی آذربایجان و بازپس‌گیری مناطق اشغالی انجامید که به دنبال آن در سال ۲۰۲۳، عملیات ضدتروریستی منجر به تسلیم کامل نیروهای ارمنی در قره‌باغ شد. این تحولات، جایگاه داخلی و بین‌المللی آذربایجان را تقویت کرده است.

آذربایجان در سیاست خارجی خود رویکرد «موازنه‌گری» را دنبال می‌کند؛ روابط استراتژیک با ترکیه و ناتو را در کنار همکاری‌های اقتصادی و امنیتی با روسیه و چین حفظ کرده است. با ایران، این کشور هم‌مرزی طولانی و روابط فرهنگی-تاریخی دارد، هرچند تنش‌های ژئوپلیتیکی نیز گاهی چالش‌برانگیز بوده‌اند. از نظر اقتصادی، آذربایجان از یک اقتصاد مبتنی بر صادرات نفت و گاز به سمت تنوع‌بخشی حرکت می‌کند و در پی جذب سرمایه‌گذاری خارجی در صنایع غیرنفتی است.

نقاط قوت و چالش‌های اقتصادی آذربایجان

جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۴ با تولید ناخالص داخلی حدود ۷۵ میلیارد دلار و سرانه ۷۲۰۰ دلار، در رده‌بندی شاخص توسعه انسانی در جایگاه «بالا» قرار دارد. نقاط قوت اقتصادی این کشور شامل ذخایر قابل توجه نفت (رتبه ۱۹ جهانی) و گاز (رتبه ۲۶ جهانی)، موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد به عنوان گذرگاه طبیعی بین اروپا و آسیا، سرمایه انسانی جوان و تحصیل‌کرده، پیشرفت در فناوری و دیجیتالی‌سازی، اقلیم متنوع و ثبات سیاسی نسبی است. صندوق ثروت ملی (SOFAZ) با دارایی حدود ۴۰ میلیارد دلار نیز ابزاری مؤثر برای تعدیل شوک‌های قیمتی نفت و سرمایه‌گذاری برای آینده است.

با این حال، چالش‌هایی نظیر وابستگی شدید اقتصاد به درآمدهای نفتی، تورم و نوسانات ارزی، توزیع ناعادلانه ثروت، و محدودیت در آزادی‌های مدنی و رسانه‌ای وجود دارد. دولت آذربایجان با اجرای برنامه‌هایی چون «استراتژی ۲۰۲۰: چشم‌انداز جدید» و «برنامه توسعه اقتصادی و اجتماعی ۲۰۲۲-۲۰۲۶» تلاش کرده است تا سهم اقتصاد غیرنفتی را افزایش دهد، آذربایجان را به مرکز ترانزیت منطقه‌ای تبدیل کند و سرمایه‌گذاری خارجی در بخش‌های غیرانرژی را جذب نماید. رشد صادرات غیرنفتی از یک میلیارد دلار در ۲۰۱۰ به بیش از چهار میلیارد دلار در ۲۰۲۴ و سرمایه‌گذاری در اقتصاد دانش‌بنیان، نشانه‌هایی از این تحولات هستند.

همکاری در حوزه انرژی

ایران و آذربایجان می‌توانند در بخش انرژی، به‌ویژه در تأمین گاز طبیعی آذربایجان در فصل سرما از طریق خط لوله ارس و همکاری در پالایشگاه‌های مشترک یا اشتراک‌گذاری ظرفیت پالایشگاه تبریز، گام‌های مؤثری بردارند. همچنین، توسعه مشترک نیروگاه‌های بادی و خورشیدی در مناطق مرزی و تبادل فناوری‌های ذخیره‌سازی انرژی و شبکه‌های هوشمند از دیگر زمینه‌های بالقوه همکاری است.

همکاری در حوزه گردشگری

با توجه به قرابت فرهنگی، زبانی و مذهبی، گردشگران ایرانی بازار هدف مهمی برای آذربایجان محسوب می‌شوند. پیشنهاداتی همچون اعطای ویزای الکترونیکی، افزایش خطوط پروازی مستقیم و توسعه مراکز خدمات گردشگری دوزبانه (فارسی–آذری) می‌تواند به رونق این بخش کمک کند. طرح «مسیر ابریشم فرهنگی» نیز می‌تواند ایران، آذربایجان و ارمنستان را در یک شبکه گردشگری تاریخی پیوند دهد.

همکاری در حوزه معادن

آذربایجان دارای ذخایر معدنی متنوعی از جمله مس، طلا و نمک است. ایران با تجربه خود در ساخت و نصب تجهیزات استخراج و فرآوری، می‌تواند در توسعه این معادن مشارکت کند. همکاری در تصفیه فلزات، تولید محصولات نهایی معدنی و تسهیل عبور مواد معدنی از مرزهای مشترک نیز از دیگر ظرفیت‌هاست.

همکاری در حوزه فناوری

توسعه اکوسیستم فناوری در آذربایجان، فرصت‌هایی برای همکاری با ایران فراهم آورده است. این همکاری می‌تواند شامل مشارکت در توسعه هوش مصنوعی برای صنایع نفتی، فناوری‌های اطلاعات برای شهرهای هوشمند، توسعه مشترک نرم‌افزارهای مالی و بانکی (فین‌تک) و تبادلات دانشگاهی در حوزه‌های مهندسی نفت، رباتیک و هوش مصنوعی باشد.

همکاری در حوزه کشاورزی و مواد غذایی

شباهت‌های اقلیمی و نیاز آذربایجان به واردات مواد غذایی، زمینه‌های همکاری در تولید محصولات مشترک (گندم، سیب، انگور) و تأمین کالاهایی نظیر خرما، زعفران و فرآورده‌های لبنی از سوی ایران را فراهم می‌آورد. پروژه‌های تحقیقاتی مشترک در زمینه کشاورزی دقیق و استفاده از فناوری‌های نوین در آبیاری نیز پیشنهاد شده است.

همکاری در حوزه صنعت

صنعت آذربایجان در حال گذار به سمت تولید با ارزش افزوده بالاتر است. تولید مشترک قطعات خودرو، همکاری در صنایع شیمیایی (مانند تولید کودهای نیتروژنی)، صادرات ماشین‌آلات کشاورزی و سرمایه‌گذاری در صنایع سبک در مناطق آزادشده قره‌باغ، از جمله فرصت‌های صنعتی است.

همکاری در حوزه خدمات (پزشکی، مهندسی و ...)

اعزام تیم‌های جراحی ایرانی به آذربایجان، جذب بیماران آذری به بیمارستان‌های ایران، مشارکت شرکت‌های مهندسی ایرانی در پروژه‌های زیرساختی و همکاری در آموزش‌های فنی‌حرفه‌ای و مشاوره مدیریت، از ظرفیت‌های بالای همکاری در بخش خدمات است.

همکاری در حوزه کریدورهای حمل و نقل

کریدورهای بین‌المللی شمال–جنوب و غرب–شرق از حساس‌ترین و پراهمیت‌ترین زمینه‌های همکاری هستند. تکمیل زیرساخت‌ها و هماهنگی‌های لازم می‌تواند حجم ترانزیت را به شکل چشمگیری افزایش دهد. همچنین، پیشنهاد ایجاد «سیستم هوشمند مدیریت ترافیک مرزی» مبتنی بر هوش مصنوعی برای کاهش تأخیر در مرزها در دست بررسی است.

همکاری در حوزه اقتصاد دریا

ساحل مشترک با دریای خزر، پتانسیل‌های گسترده‌ای برای توسعه مشترک بندرها، ایجاد کشتیرانی مشترک، همکاری در حفاظت از محیط زیست خزر، توسعه صنعت شیلات و تحقیقات مشترک در مدیریت منابع هیدروکربوری این دریا را فراهم می‌آورد.

همکاری در حوزه حکمرانی و سیاستگذاری

تبادل تجربیات در تحول دیجیتال دولت، طراحی آیین‌نامه‌های عملیاتی برای سازمان‌ها، برنامه‌های آموزشی برای کارکنان دولت و تحقیقات مشترک در بهینه‌سازی مصرف انرژی، از جمله زمینه‌هایی است که ایران و آذربایجان می‌توانند در حوزه حکمرانی و سیاستگذاری با یکدیگر همکاری کنند.

نتیجه‌گیری

جمهوری آذربایجان به عنوان کشوری استراتژیک، دارای پتانسیل‌های بالای همکاری با ایران در حوزه‌های گسترده‌ای از انرژی تا فناوری و حکمرانی است. پیوندهای عمیق فرهنگی، زبانی و تاریخی، زمینه‌ساز همکاری‌های پایدارتر است که با مدیریت هوشمندانه تفاوت‌های سیاست خارجی، می‌توان روابط را به سمت منافع متقابل و مدل‌های «بُرد-بُرد» سوق داد. موفقیت در این مسیر، نیازمند مکانیسم‌های نهادی شفاف و اراده قوی دو کشور برای بهره‌برداری کامل از تمامی ظرفیت‌هاست.