فوری: معاون ترامپ در قفقاز؛ آیا نقشه قدرت منطقه برای همیشه تغییر میکند؟
رقابت ژئوپلیتیک آمریکا در قفقاز جنوبی بر سر توافق صلح ارمنستان-آذربایجان و کریدورهای ترانزیتی شدت گرفته است.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، در اوایل فوریه ۲۰۲۶ در سفری تاریخی به قفقاز جنوبی وارد شد تا مذاکرات مهمی را با رهبران ارمنستان و جمهوری آذربایجان دنبال کند. این سفر که نخستین دیدار یک معاون رئیسجمهور آمریکا از این منطقه محسوب میشود، در چارچوب تلاشهای واشنگتن برای تثبیت صلح پس از توافق تاریخی میان ایروان و باکو و همچنین پیشبرد منافع ژئوپلیتیکی آمریکا در رقابت با روسیه و دیگر قدرتهای منطقهای صورت گرفته است.
اهمیت ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی و توافق صلح
منطقه قفقاز جنوبی، شامل ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان، از دیرباز یکی از نقاط حساس ژئوپلیتیکی در میان نفوذ قدرتهای بزرگ بوده است. پس از فروپاشی شوروی، این منطقه شاهد تنشهای قومی و سرزمینی، بهویژه در درگیریهای طولانی بر سر قرهباغ کوهستانی، بوده که منجر به بازتعریف موازنه قدرت در منطقه شده است.
در ۸ اوت ۲۰۲۵، ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجیگری آمریکا، یک توافق صلح مهم را در کاخ سفید امضا کردند. هدف این توافق، جلوگیری از درگیریهای آتی و ثباتبخشی به روابط دو کشور بود و پس از دهها سال خصومت سیاسی و نظامی به دست آمد. این گام، زمینهای را فراهم آورد تا بازیگران خارجی از جمله ایالات متحده، نقشی فعالتر در قفقاز ایفا کنند.
دستاوردهای سفر معاون رئیسجمهور آمریکا به ایروان و باکو
امضای توافقنامههای راهبردی
در جریان این سفر، ونس در دیدارهای جداگانه با نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، و الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، چندین توافق همکاری راهبردی را امضا کرد که نشاندهنده ارتقای روابط واشنگتن با هر دو پایتخت است.
در باکو، ایالات متحده و جمهوری آذربایجان توافقنامه مشارکت راهبردی را به امضا رساندند که حوزههای اقتصادی، امنیتی، انرژی و فناوری را پوشش میدهد. این همکاری شامل توسعه همکاریهای دفاعی، فروش تجهیزات امنیتی، مشارکت در پروژههای هوش مصنوعی و تقویت زیرساختهای انرژی میشود. در ایروان نیز، ونس و پاشینیان توافق کردند که مذاکرات درباره همکاری در حوزه انرژی هستهای غیرنظامی پیش رود؛ توافقی که میتواند وابستگی انرژی ارمنستان به منابع خارجی را کاهش دهد.
طرح "کریدور ترامپ": مسیری برای صلح و شکوفایی
یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث در این سفر، پروژه پیشنهادی تحت عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» با عنوان اختصاری TRIPP بود. این کریدور ترانزیتی راهآهن و جادهای قرار است ارمنستان را به بخش خودمختار نخجوان جمهوری آذربایجان متصل کند و نقش منطقه را در زنجیره تجارت شرق به غرب تقویت کند. این کریدور، فراتر از اهداف اقتصادی، نمادی از تلاش آمریکا برای کاهش نفوذ روسیه و ایران و توسعه مسیرهای تجاری جایگزین از طریق منطقه قفقاز به شمار میرود.
اهداف راهبردی واشنگتن در منطقه
تثبیت صلح و کاهش تنشهای دیرینه
ایالات متحده در این تعاملات به دنبال تثبیت صلح و کاهش تنشهای دیرینه در منطقه است. آشتی نسبی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان که با میانجیگری آمریکا شکل گرفته، فرصتی برای دستیابی به صلح پایدار و ماندگار فراهم میکند. این رویکرد میتواند از بروز درگیریهای نظامی جدید جلوگیری کرده و منطقه را در مسیر ثبات قرار دهد.
کاهش نفوذ قدرتهای رقیب
قفقاز جنوبی به طور سنتی در حوزه نفوذ روسیه بوده و مسکو برای دههها بازیگری کلیدی در تنظیم تعادل قوا میان ایروان و باکو داشته است. با این حال، واکنش اخیر کرملین در پی سفر ونس نشان میدهد که روسیه به دنبال حفظ جایگاه خود در منطقه است و وعده داده روابط تجاری و دیپلماتیک با هر دو کشور را توسعه دهد. همزمان، ایران نیز نگران تغییر موازنه قدرت و افزایش نقش آمریکا در همسایگی شمالی خود است. تحلیلها یادآور میشوند که قفقاز جنوبی امروز نقطه تلاقی منافع ایران، روسیه و چین شده و حضور راهبردی واشنگتن در این عرصه میتواند توازن منطقهای را دگرگون کند.
بهرهبرداری از ظرفیتهای اقتصادی و ترانزیتی
از منظر اقتصادی، پروژههایی مانند TRIPP میتوانند قفقاز جنوبی را به یک هاب ترانزیتی مهم میان اروپا و آسیای میانه تبدیل کنند. این امر نه فقط برای جمهوری آذربایجان و ارمنستان، بلکه برای کشورهای آسیای میانه و قفقاز نیز جذابیت دارد، زیرا مسیرهای جدید تجارت بدون نیاز به عبور از منطقههای پرتنش یا خطوط ارتباطی سنتی فراهم میآورد.
چالشها و واکنشهای منطقهای
با وجود پیشرفتها، چالشهای سیاسی داخلی همچنان اهمیت دارد. در ارمنستان، مسائلی نظیر پذیرش برخی پیشنهادها مانند اجاره طولانیمدت کریدور زمینی به جمهوری آذربایجان از سوی برخی مقامات رد شده است که نشاندهنده حساسیتهای داخلی درباره حاکمیت ملی است. علاوه بر این، اختلافنظرها درباره نحوه اجرای توافق صلح گذشته همچنان باقی است و نیاز به گفتوگوهای بیشتر برای جلوگیری از بازگشت تنشها وجود دارد.
همانطور که روسیه اعلام کرده، تمایل دارد روابط گسترده با هر دو کشور را حفظ و تقویت کند و نقش خود را در منطقه ادامه دهد. نگرانی ایران نیز در رابطه با امنیت مرزهای خود و بازتاب حضور آمریکا در شمال ایران، موضوعی است که تحلیلگران منطقهای به آن توجه دارند.
نتیجهگیری: آینده قفقاز در کانون توجه
سفر اخیر جیدی ونس به ارمنستان و جمهوری آذربایجان، نشانهای از تحولات ژئوپلیتیکی قابل توجه در قفقاز جنوبی است. از یک سو، تلاشهای آمریکا برای توسعه همکاریهای اقتصادی ـ امنیتی با دو کشور و نفوذ بیشتر در منطقه نشاندهنده یک رویکرد فعال جدید از سوی واشنگتن در این منطقه است. از سوی دیگر، این تحولات سوالهای اساسی درباره نقش و آینده قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای در قفقاز برمیانگیزد.
