نقشه پنهان آمریکا در باکو: آیا معاون ترامپ با «تریپ» به دنبال تسخیر آسیای مرکزی است؟
پروژه TRIPP، همکاری آمریکا و آذربایجان برای ژئوپلیتیک و امنیت قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی.
جمهوری آذربایجان در روزهای ۱۰ و ۱۱ فوریه ۲۰۲۶ (۲۱ و ۲۲ بهمن ۱۴۰۴) میزبان «جی. دی. ونس»، معاون رئیسجمهور آمریکا خواهد بود. این سفر به عنوان بلندپایهترین بازدید یک مقام رسمی آمریکایی از جمهوری آذربایجان در سالهای اخیر قلمداد میشود و به گفته سفارت آمریکا در باکو، نشانهای از استحکام روابط واشنگتن-باکو و تعهد مشترک برای گسترش همکاریها در قفقاز جنوبی است.
سفر بلندپایهترین مقام آمریکایی به جمهوری آذربایجان پس از سالها
سفر ونس که از سال ۲۰۰۸ تاکنون در این سطح بیسابقه است، فراتر از یک دیدار دیپلماتیک معمول ارزیابی میشود. تحلیلگران بر این باورند که اهداف اصلی آن، پیشبرد ابتکارات صلح دولت «دونالد ترامپ» در منطقه و همچنین تسریع در اجرای ابرپروژه موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» (TRIPP) است. این طرح با هدف توسعه زیرساختهای حملونقل و دیجیتال در منطقه، از جمله ایجاد کریدوری ارتباطی میان بدنه اصلی خاک جمهوری آذربایجان و منطقه نخجوان تعریف شده است.
پروژه "مسیر ترامپ" (TRIPP) و تغییر نقشه ژئوپلیتیک قفقاز
حضور «جیکوب هلبرگ»، معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور اقتصادی، در هیئت همراه ونس، بر ابعاد اقتصادی-استراتژیک این سفر تأکید میکند. واشنگتن این دیدار را سیگنالی دیپلماتیک برای تأیید منافع راهبردی خود در جمهوری آذربایجان و حمایت از توافقات صلح اوت ۲۰۲۵ میداند.
«ایرینا زاکرمن»، کارشناس ژئوپلیتیک، جمهوری آذربایجان را دارای جایگاهی ویژه در تفکر استراتژیک دولت ترامپ میداند. به اعتقاد وی، باکو به دلیل موقعیت جغرافیایی و رویکرد عملگرایانه، شریکی است که میتوان با آن توافقات بلندمدت بر مبنای منافع مشترک بنا کرد. زاکرمن معتقد است که قفقاز جنوبی در منطق دولت کنونی آمریکا، فضایی برای اتصال استراتژیک محسوب میشود؛ منطقهای ترانزیتی که بازارهای اروپا را به دریای خزر، آسیای مرکزی و غرب آسیا متصل میکند و جمهوری آذربایجان در این پازل، به عنوان گره اصلی که پایداری مسیرهای لجستیک جهانی را تضمین میکند، عمل خواهد کرد.
از دیدگاه دولت ترامپ، توسعه چنین گرههایی روشی برای تثبیت حضور آمریکا بدون نیاز به مداخله مستقیم سیاسی یا نظامی است. پروژه TRIPP به طور خاص ابزاری برای شکلدهی به جغرافیای اقتصادی جدید منطقه است؛ جایی که کریدور اتصالدهنده به نخجوان، قرار است قفقاز جنوبی را در زنجیرههای تجاری غربمحور ادغام کند.
نقش آذربایجان به عنوان قطب انرژی و دیجیتال
بُعد انرژی همواره یکی از ارکان روابط باکو و واشنگتن بوده است. زاکرمن تأکید میکند که دولت ترامپ انرژی را عاملی برای ثبات اقتصاد کلان بازارهای متحد خود میداند. علاوه بر این، توسعه زیرساختهای دیجیتال نیز بخش مهمی از اهداف این سفر را تشکیل میدهد. آمریکا قصد دارد جمهوری آذربایجان را به پلتفرمی برای توسعه مسیرهای دیجیتال منطقهای، دیتاسنترها و گرههای مخابراتی تبدیل کند.
در حوزه امنیت نیز هدف واشنگتن تعمیق هماهنگیها برای حفاظت از زیرساختهای حیاتی و جلوگیری از تنشهایی است که میتواند پروژههای انرژی و ترانزیت را به خطر بیندازد. به گفته کارشناسان آمریکایی، حضور ونس در باکو پیامی سیاسی دارد که نقش جمهوری آذربایجان را به عنوان یک بازیگر منطقهای در معماری در حال شکلگیری اوراسیا تثبیت میکند.
راهیابی واشنگتن به منابع کمیاب آسیای مرکزی
از سوی دیگر، «اندرو کوریبکو»، دکترای علوم سیاسی، بر اهمیت ژئواستراتژیک باکو برای دسترسی آمریکا به آسیای مرکزی تأکید دارد. وی معتقد است که پروژه TRIPP لجستیک لازم برای گسترش تجارت آمریکا با کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی را فراهم میکند. کوریبکو با اشاره به یادداشتهای تفاهمی که آمریکا در نوامبر سال گذشته با قزاقستان و ازبکستان در زمینه مواد معدنی امضا کرده، میگوید که جی. دی. ونس از این فرصت برای پیشنهاد ایجاد یک بلوک تجاری مواد معدنی حیاتی استفاده خواهد کرد. پیشرفت در پروژه TRIPP میتواند دسترسی پایدار آمریکا به زنجیرههای تأمین این مواد از آسیای مرکزی را تضمین کند.
نگرانیهای امنیتی برای منطقه و روسیه
با این حال، ابعاد این سفر تنها به اقتصاد محدود نمیشود و میتواند پیامدهای امنیتی جدی برای منطقه، بهویژه برای روسیه داشته باشد. کوریبکو هشدار میدهد که در چشمانداز بلندمدت، پروژه TRIPP میتواند برای بهینهسازی لجستیک نظامی آمریکا، ترکیه و در نهایت ناتو به سمت آسیای مرکزی مورد استفاده قرار گیرد. این تحلیلگر آمریکایی تصریح کرد که هدف میتواند گسترش رزمایشهای مشترک و ارسال تسلیحات به سه شریک روسیه در سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) باشد؛ اقدامی که ممکن است به مرور زمان منجر به خروج واقعی آنها از این بلوک، مشابه الگوی ارمنستان شود.
وی افزود: «هرگونه گام جدی در این مسیر میتواند یک "معمای امنیتی" کلاسیک در روابط با روسیه ایجاد کند که شبیه به سناریوی اوکراین است و خطر درگیری نظامی جدید را به شدت افزایش میدهد. به همین دلیل، انتظار میرود که آمریکا و شرکایش در استفاده از ظرفیتهای نظامی-لجستیکی پروژه TRIPP احتیاط زیادی به خرج دهند.»
به نظر میرسد واشنگتن با این سفر در تلاش است تا با استفاده از ابزارهای اقتصادی و زیرساختی، نفوذ خود را در منطقه پیرامونی روسیه و در مرزهای شمالی ایران گسترش دهد؛ اقدامی که نیازمند هوشیاری کشورهای منطقه است.
