رسوایی اتمی ترکیه: سکوت فیدان، زیردریاییهای هستهای و کابوس خاورمیانه!
اردوغان امنیت ملی ترکیه را با توسعه صنایع دفاعی و موضعگیری در قبال سلاح هستهای و پیمان NPT گره زد
در حالی که نزدیک به دو ماه از سال 2026 میلادی سپری شده، بحران اقتصادی در ترکیه همچنان ادامه دارد. دولت رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور این کشور، در واکنش به انتقادات از سیاستهای اقتصادی، عمدتاً بر پیشرفتها در صنایع دفاعی تمرکز کرده و آنها را دستاورد مهمی برای ترکیه معرفی میکند.
تمرکز بر صنایع دفاعی در بحبوحه چالشهای اقتصادی
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه و رهبر حزب عدالت و توسعه، در سال جدید میلادی بارها تأکید کرده که ترکیه در خودکفایی دفاعی به سطحی رسیده که برای دوستان این کشور اطمینانبخش و برای دشمنان، مایه ترس و نگرانی است. اما شواهد نشان میدهد که دیدگاه اردوغان صرفاً به صنایع پهپادی، جنگ الکترونیک، سامانههای دفاعی نظیر گنبد پولادین و خرید هواپیماهای جنگنده دستدوم از عمان و قطر محدود نمیشود و تمایل دارد مواضع خود را در مورد برخورداری از توان هستهای نیز مطرح کند.
سکوت معنادار در مورد توان هستهای
آغاز این بحث در رسانهها و محافل سیاسی ترکیه با یک مکث و سکوت معنادار از سوی هاکان فیدان، وزیر امور خارجه، رقم خورد. هنگامی که سردبیر روزنامه حریت در یک مصاحبه تلویزیونی، درباره ضرورت برخورداری از تسلیحات هستهای از فیدان سؤال کرد، او به جای پاسخ صریح، سکوتی معنادار اختیار کرد. این مکث در بسیاری از رسانههای ترکیه به این شکل تعبیر شد که وی نیز خواهان ورود هرچه سریعتر ترکیه به جمع قدرتهای هستهای است.
تحلیلگران: حق امنیت ملی در عصر جدید
به نظر میرسد دولت اردوغان در تلاش است تا با برجستهکردن نگرش «زورمحوری» دونالد ترامپ، رئیسجمهور سابق آمریکا، اهمیت برخورداری از قدرت هستهای را مطرح کند. سینان تاووکچی، از تحلیلگران ترکیه، در این باره نوشته است: «در این دوره که قوانین و مقررات بینالمللی اثربخشی خود را از دست داده و دکترین تأمین صلح از طریق زور در سطح جهانی اجرا میشود و ایدههای ترامپ در حال تبدیلشدن به الگو هستند، بسیاری از کشورها نگران تضمین امنیت ملی خود هستند. اکنون بسیاری از کشورهای غیرهستهای به این جمعبندی رسیدهاند که داشتن قدرت هستهای، حقی برای تضمین امنیت ملی آنهاست.»
تاووکچی در ادامه میافزاید: «در مقطع زمانی حساسی که بحث گسترش سلاحهای هستهای مطرح است و بوی جنگ میآید، مکث و سکوت هاکان فیدان درباره اینکه آیا ترکیه باید سلاح هستهای داشته باشد یا خیر، نه تنها در داخل، بلکه در مطبوعات بینالمللی نیز بازتاب گستردهای داشت. رسانههای بسیاری از کشورها سکوت فیدان و عدم پاسخ کلامی او را برجسته کرده و آن را به عنوان یک پیام استراتژیک تفسیر کردند. گزارش "اسرائیل هیوم" بر حرکات و حالات چهره فیدان تمرکز داشت و اظهار داشت که حتی لبخند او نیز پیامی را منتقل میکند که باید به طرفهای مربوطه ارسال شود. پیام هاکان فیدان این بود که ترکیه قصد خود برای داشتن سلاحهای هستهای را انکار نمیکند.»
پروژه زیردریایی هستهای ترکیه
پیش از این، در ماه مه 2025 میلادی، دریاسالار ارجمند تاتلی اوغلو در مصاحبهای اختصاصی با مجله Warships IFR، پروژه ساخت زیردریایی هستهای ترکیه را مطرح کرده بود. اذعان خاموش فیدان، نشان از اجماع نظر و همفکری میان نظامیان و دیپلماتهای ترکیه درباره این موضوع دارد.
دریاسالار تاتلی اوغلو در مصاحبه مذکور گفته بود: «ما گامی مهم در جهت ساخت زیردریاییهای هستهای برخواهیم داشت که برای توانایی بازدارندگی بلندمدت ما و چشمانداز ما برای تبدیل شدن به یک قدرت متوسط با نفوذ جهانی ضروری است. برای 139 سال، آرزوی ملی ما ساخت زیردریاییای بوده است که فرآیند طراحی و ساخت آن کاملاً تحت کنترل خودمان، عاری از وابستگی خارجی و پاسخگوی تمام نیازهای عملیاتی ما باشد.»
زیردریاییهای هستهای مورد اشاره فرمانده نیروی دریایی ترکیه، دارای سیستم رانش توسط راکتورهای هستهای هستند و داشتن آنها میتواند ترکیه را از نظر نفوذ جهانی به سطح بالاتری ارتقا دهد. سرعت بالا و برد عملیاتی گسترده این زیردریاییها، همراه با توانایی آنها در سکوت و برای مدت طولانی در آبهای عمیق، به ترکیه قدرت حرکت آزادانه در دریای سیاه، مدیترانه، دریای سرخ، خلیج فارس و اقیانوسها را خواهد داد.
زیردریایی هستهای و معاهده NPT
تاووکچی در پاسخ به این سوال که چرا زیردریاییهای هستهای؟ میگوید: «ماده چهارم پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) و همچنین ماده یک این پیمان، تحقیق، تولید و استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را به عنوان حقوق غیرقابل انکار قلمداد کرده است. این ماده از پیمان NPT به کشورهای فاقد سلاح هستهای اجازه میدهد تا زیردریاییهای هستهای یا غنیسازی اورانیوم برای مصارف دریایی بسازند.»
زیردریاییهای هستهای عموماً با مواد شکافتپذیر غنیشده تا سطح غنیسازی اورانیوم 20 درصد یا بسیار نزدیک به آن کار میکنند. هنگامی که اورانیوم به آستانه غنیسازی 20 درصد (HEU) برسد، سوخت آن پتانسیل تبدیل شدن به سلاح را در مدت کوتاهی دارد. در حال حاضر، شش کشور از 9 کشور دارای سلاح هستهای، از جمله آمریکا، روسیه، فرانسه، چین، انگلیس و هند، زیردریاییهای هستهای دارند. همچنین قرار است آمریکا و انگلیس برای استرالیا، زیردریاییهای هستهای با راکتور PWR-S با استفاده از اورانیوم غنیشده با غنای بالا (HEU) بسازند. اگرچه تشخیص اینکه آیا فعالیت غنیسازی صرفاً برای نیروی محرکه دریایی است یا خیر، دشوار است، اما از آنجایی که ساخت زیردریاییهای هستهای پیمان NPT را نقض نمیکند، مورد توجه ترکیه نیز قرار گرفته است. با این حال، این جنگافزار از سوی متخصصین دفاعی به عنوان پوششی بالقوه برای توسعه سلاحهای هستهای نگریسته میشود.
انتقاد ترکیه از ماهیت معاهده NPT
موسسه اندیشههای استراتژیک ترکیه (SDE) در گزارشی به این نکته اشاره کرده که بسیاری از ابعاد پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) منصفانه نیست و عملاً به نفع ابرقدرتهای نظامی جهان تدوین شده است.
این گزارش میگوید: «طبق پیمان NPT، کشورهای غیرهستهای متعهد میشوند که سلاحهای هستهای یا سایر وسایل انفجاری هستهای را تولید نکنند یا به دست نیاورند. از آن سو، کشورهای هستهای متعهد میشوند که به هیچ کشور غیرهستهای برای تولید یا به دست آوردن سلاحهای هستهای یا سایر وسایل انفجاری هستهای کمک نکنند. این متن، یک توافق به شدت نابرابر بین کشورها است، زیرا کشورهای غیرهستهای را مجبور میکند تا عملاً اقدامی انجام ندهند، در حالی که دارندگان به تعهدات خود ملزم نیستند و آن دسته از دارندگان نیز که وارد این پیمان نشدهاند، یک خطر بالقوه هستند.»
طبق پیمان NPT، که در 5 مارس 1970 لازمالاجرا شد و در 11 مه 1995 به طور نامحدود تمدید گردید، کشورهای دارای سلاح هستهای به کشورهایی گفته میشوند که قبل از 1 ژانویه 1967 سلاحهای هستهای یا سایر دستگاههای انفجاری هستهای را تولید و منفجر کردهاند. پنج کشوری که تحت این تعریف قرار میگیرند، شامل روسیه، آمریکا، چین، فرانسه و انگلیس هستند که همزمان عضو شورای امنیت سازمان ملل متحد و دارای حق وتو نیز میباشند. پس از این تاریخ، هند، پاکستان و کره شمالی نیز اعلام کردند که دارای سلاح هستهای هستند. جدا از این موارد، رژیم صهیونیستی به عنوان دارنده سلاح هستهای، سیاست «ابهام هستهای» را دنبال میکند و داشتن این سلاحها را نه تأیید و نه تکذیب میکند. تاکنون 191 کشور به عضویت پیمان NPT درآمدهاند، اما هند، پاکستان، رژیم صهیونیستی و سودان جنوبی این پیمان را امضا نکردهاند و کره شمالی نیز در سال 2003 از آن خارج شد.
وضعیت ترکیه در قبال NPT و کلاهکهای هستهای آمریکا
ترکیه در سال 1979 پیمان NPT را تصویب کرد. از سال 1981، این کشور همچنین با آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) توافق پادمانی داشته و پروتکل الحاقی این توافق از سال 2001 لازمالاجرا بوده است. لازم به ذکر است که بخشی از کلاهکهای هستهای آمریکا در فرودگاه نظامی اینجرلیک ترکیه قرار دارد، اما کنترل کامل این پایگاه عملاً در دست نیروهای آمریکایی است و آنکارا تحت هیچ شرایطی نمیتواند درباره این کلاهکها تصمیم یا اقدام خاصی داشته باشد.
