ترکیه: فروپاشی موازنه‌های دفاعی غرب؟

رویکردهای یکجانبه و چالش‌برانگیز دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور سابق آمریکا، در قبال سرنوشت پیمان نظامی ناتو، بسیاری از اعضای این ائتلاف، به‌ویژه ترکیه را با موقعیتی دشوار روبرو ساخته است. پس از هشت دهه عضویت در ناتو، آنکارا اکنون باید تصمیم بگیرد که در صورت عدم حضور ایالات متحده در این گروه، آیا سربازان ترک باید خلاء موجود را پر کرده و آسودگی خاطر را برای آلمان، فرانسه و دیگر متحدان اروپایی فراهم آورند یا خیر.

این تصمیم‌گیری پیچیده، ابعاد گسترده‌ای دارد؛ از جمله اینکه آیا همراهی دفاعی ترکیه با اروپا در سناریوی ناتوی بدون آمریکا، منافع ارزشمندی را برای آنکارا به ارمغان خواهد آورد یا خیر. این ابهامات در حالی پابرجاست که در تازه‌ترین گردهمایی امنیتی غرب، یعنی کنفرانس امنیتی مونیخ آلمان، استراتژی دفاعی غرب از ابهام خارج نشد و ترکیه نیز هنوز به جمع‌بندی روشنی درباره چگونگی همکاری دفاعی در این مقطع مبهم نرسیده است.

ابهامات کنفرانس مونیخ و زوال اعتبار غرب

مراد یتکین، از تحلیلگران برجسته ترکیه، در مورد رویکرد سران کنفرانس امنیتی مونیخ به ناتو، جهان و ترکیه اظهار داشته است که این کنفرانس تا پیش از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، به عنوان تأثیرگذارترین پلتفرم جهانی برای تبادل ایده‌ها و دیدگاه‌های دفاعی شناخته می‌شد. در آن دوران، کشورهای غربی در کنار چین، روسیه و ایران، حضوری فعال داشتند و کیفیت جلسات حتی از مجامع عمومی سازمان ملل نیز فراتر بود.

با این حال، به گفته یتکین، تصمیم آلمان برای عدم دعوت از روسیه و ایران، هم‌زمان با رفتارهای تحقیرآمیز دونالد ترامپ در برابر ناتو و اروپا، عملاً درخشش و اعتبار مونیخ را از بین برد. حضور چین در سطح وزیر امور خارجه در این دوره، اما بی‌اعتنایی ترامپ به کنفرانس، نشان‌دهنده تعمیق تنش بین آمریکا و اتحادیه اروپا بود. این وضعیت نشان می‌دهد که اتحادیه اروپا، با وجود تلاش‌های طولانی‌مدت برای استقلال استراتژیک، تسلیم فشارهای آمریکا شده است.

اختلافات آمریکا و اروپا؛ ناتو در مسیر استقلال راهبردی

تحلیلگران بر این باورند که سخنان جی دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، آب پاکی را بر دست سران اتحادیه اروپا ریخته است. او آشکارا اعلام کرد که بزرگترین تهدید برای اروپا نه از جانب روسیه و چین، بلکه از درون خود اروپا ناشی می‌شود و اجازه دادن به بیان احساسات ضد مسیحی و اقتدارگرایی، اروپا را در شرایط سخت قرار داده است. اگرچه بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان، این سخن ونس را غیرقابل قبول دانست، اما پس از او، مارک روبیو، سناتور و سیاستمدار آمریکایی، نیز در سخنرانی خود دوباره دولت‌های اروپایی را به انحراف از مسیحیت و تسلیم شدن در برابر مهاجران متهم کرد.

در چنین شرایطی، دبیرکل ناتو، با اتخاذ موضعی رادیکال، اعلام کرده است: «اگر دولت‌های اروپایی می‌خواهند دفاع خود را کاملاً از آمریکا مستقل کنند، باید فوراً ۱۰ درصد از درآمد ملی خود را به بودجه تسلیحاتی ناتو اختصاص دهند.» اکنون این سوال مطرح است که ترکیه، به عنوان یکی از اعضای قدیمی ناتو که با سخت‌ترین و بحرانی‌ترین شرایط اقتصادی دهه‌های اخیر مواجه شده، آیا می‌تواند ۱۰ درصد از درآمد ملی خود را برای مصارف و مخارج سنگین ناتو کنار بگذارد؟ پاسخ این است که حتی هزینه‌های ۵ درصدی نیز فشار سنگینی بر اقتصاد بحران‌زده ترکیه وارد کرده و رساندن هزینه‌های دفاعی به رقم عجیب ۱۰ درصد، برای شهروندان ترکیه غیرقابل تحمل خواهد بود.

استانداردهای دوگانه آلمان در قبال نقش ترکیه در دفاع اروپا

در دوران کنونی، ترکیه در تصمیم‌گیری‌های خود درباره رویکرد دفاعی و نحوه همکاری با ناتوی با حضور و بدون حضور آمریکا، با چالش جدی آلمان روبرو است. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، بارها اعلام کرده که ترکیه می‌تواند در مقطع جدید، نقش مهمی در تأمین امنیت اروپا و تقویت ناتو بر عهده بگیرد. اما مرتس در عین حال، درباره محتوای دفاع هسته‌ای، دیدگاه‌هایی دارد که کاملاً در تضاد با منافع ترکیه است.

صدراعظم آلمان آشکارا از این خبر داده که در توافق با امانوئل ماکرون، به این ارزیابی رسیده‌اند که تکیه بر فناوری تسلیحات هسته‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد. اما زمانی که نوبت به کشورهای اسلامی رسید، مرتس به یک‌باره با خبر ائتلاف ترکیه – عربستان سعودی – پاکستان، مخالفت کرد؛ به این دلیل که یکی از این سه کشور مسلمان، یعنی پاکستان، قدرت هسته‌ای دارد و صدراعظم آلمان نمی‌خواهد یک عضو ناتو با پاکستان شریک شود.

مرتس بر این باور است که ترکیه باید در کنار کشورهایی مانند کانادا، ژاپن، هند و برزیل به عنوان شرکای جدید همکاری در سیاست خارجی و دفاعی قرار گیرد. این در حالی است که در این موضوع نیز اتفاق نظر وجود ندارد و خود مرتس هم در همکاری با رفقای اروپایی خود، حاضر نشده به ضرورت همراهی ترکیه با اروپایی‌ها اشاره کند. گروه EU6 (شش اقتصاد بزرگ اتحادیه اروپا شامل آلمان، فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، لهستان و هلند)، اساساً به دنبال همراهی با ترکیه نیست و به بیانی روشن‌تر، مرتس از یک منظر عملگرایانه، می‌خواهد ترکیه را به عنوان دومین ارتش بزرگ عضو ناتو صرف حفظ امنیت قلمروی ناتو کند، اما نمی‌خواهد این همکاری به قیمت رفاقت اقتصادی گسترده‌تر ترکیه و اتحادیه اروپا تمام شود.

مراد یتکین درباره مهمترین انتظارات عملگرایانه آلمان و دیگر کشورهای اروپایی عضو ناتو از ترکیه، به این موارد اشاره کرده است: اول؛ استفاده از توان و تجارب نظامی ترکیه برای حفظ مرزهای ایران، عراق و سوریه. دوم؛ استفاده از برخی ظرفیت‌های جدید صنایع دفاعی ترکیه. سوم؛ استفاده از قدرت بازدارندگی ترکیه در دریای سیاه. چهارم؛ استفاده از قابلیت دقیق پهپاد TB-3 ترکیه در دورترین نقاط. با این حال، با وجود این انتظارات گزاف، کشورهای مهم اروپایی عضو ناتو، هنوز هم به خاطر حمایت کامل از یونان و قبرس و نگرش جانبدارانه به مسائل شرق مدیترانه و اژه، حاضر نیستند ترکیه را به عنوان یک شریک در معماری جدید اروپا (SAFE) قبول کنند.

واکنش آنکارا به رویکردهای غرب و عدم حضور مقامات ارشد در مونیخ

بر اساس رویه‌های پیشین، انتظار می‌رفت هاکان فیدان، وزیر امور خارجه، و یاشار گولر، وزیر دفاع ملی ترکیه، سخنران و مهمان مونیخ باشند. اما این بار آن‌ها در کنفرانس حاضر نشدند و هیئت ترکیه با ترکیب مهمت شیمشک (وزیر مالی و دارایی)، ابراهیم کالن (رئیس سرویس اطلاعاتی میت)، عاکف چاغاتای قلیچ (مشاور اردوغان در امور امنیتی و سیاست خارجی)، و چند تن از اعضای احزاب و کمیسیون‌های سیاسی پارلمان در مونیخ حضور پیدا کرد.

در ابتدا، نام مهمت شیمشک به عنوان تنها سخنران هیئت ترکیه در برنامه گنجانده شده بود و قرار بود او درباره آینده سوریه سخنرانی کند. اما او به یک‌باره از جلسه خارج شد و لوننت گمرکچی، معاون هاکان فیدان را به عنوان سخنران اعلام کرد. ولی پس از دقایقی، لوننت نیز از جلسه بیرون رفت و مشخص شد که حضور دو تن از رهبران نهادهای اقماری پ.ک.ک، یعنی مظلوم عبدی و الهام احمد در این نشست، موجب شده که تمام اعضای هیئت ترکیه سالن را ترک کنند. این در حالی بود که عبدی و احمد از اعضای رسمی هیئت اعزامی دمشق بودند و در دیدار وزیر امور خارجه سوریه با مارک روبیو، سناتور آمریکایی، نیز حضور داشتند.

در مجموع، غیبت وزیر امور خارجه هاکان فیدان و وزیر دفاع ملی یاشار گولر، سطح انتظارات و نارضایتی ترکیه از این کنفرانس را نشان داد. این واقعه مؤید آن است که ترکیه، حتی با وجود توافق بین نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) و دولت مرکزی سوریه درباره اعزام هیئت مشترک عربی-کردی به مونیخ، با این ایده مخالف بوده و دیدگاه طرف غربی را نیز در این خصوص نمی‌پذیرد.