۳۸ میلیون نفر در ازبکستان؛ زنگ خطر فاجعه جمعیتی با سقوط پیدرپی نرخ زاد و ولد!
کاهش زاد و ولد، ازبکستان را با چالشهای جدید جمعیتی مواجه کرده است.
بر اساس جدیدترین دادههای آماری منتشر شده از سوی کمیته ملی آمار جمهوری ازبکستان، جمعیت دائم این کشور تا تاریخ اول ژانویه ۲۰۲۶ میلادی به ۳۸ میلیون و ۲۳۶ هزار و ۷۰۴ نفر رسیده است. این آمار نشاندهنده یک جهش دموگرافیک قابل توجه در آسیای مرکزی است؛ به طوری که جمعیت این کشور از زمان کسب استقلال تاکنون، افزایشی نزدیک به ۸۵ درصد را تجربه کرده است.
رشد چشمگیر جمعیت از زمان استقلال
این گزارش حاکی است که در سال ۱۹۹۱ میلادی، زمانی که ازبکستان استقلال خود را پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به دست آورد، جمعیت این کشور حدود ۲۰.۶ میلیون نفر برآورد میشد. اکنون با گذشت ۳۵ سال از آن تاریخ، این کشور توانسته است ۱۷.۶ میلیون نفر به جمعیت خود بیفزاید که نشاندهنده یک گسترش جمعیتی پایدار و مداوم در طول سه و نیم دهه گذشته است. با این حال، تحلیل دقیقتر ارقام جدید نشان میدهد که تغییرات بنیادینی در روندهای نرخ تولد و الگوهای فرزندآوری در حال شکلگیری است که میتواند سیاستگذاریهای آتی این کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
کاهش نرخ زاد و ولد برای دومین سال متوالی
اگرچه نمودار کلی جمعیت همچنان صعودی است، اما نرخ رشد زاد و ولد با چالشهایی مواجه شده است. طبق آمارهای رسمی ثبت شده، در سال ۲۰۲۵ میلادی مجموع تولدهای ثبت شده در سراسر این کشور به ۸۷۹ هزار و ۵۰۰ مورد رسید. این رقم در مقایسه با سال ۲۰۲۴، کاهشی ۵.۱ درصدی را نشان میدهد. به عبارت دقیقتر، تعداد نوزادان متولد شده در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال ماقبل آن، ۴۶ هزار و ۸۰۰ نفر کمتر بوده است.
این دومین سال متوالی است که نرخ ملی زاد و ولد در ازبکستان با کاهش روبرو میشود، موضوعی که توجه کارشناسان اقتصادی و جامعهشناسان را به خود جلب کرده است. این روند نزولی در حالی رخ میدهد که ازبکستان به عنوان پرجمعیتترین کشور آسیای مرکزی، همواره به داشتن نرخ رشد جمعیت بالا و نیروی کار جوان شناخته میشد. تداوم این کاهش میتواند نشاندهنده آغاز مرحلهای جدید در گذار جمعیتی این کشور باشد که نیازمند بررسیهای عمیقتر است.
تحلیل کارشناسان؛ لزوم بررسی عمیقتر عوامل کاهش
در همین رابطه، «میرکمیل خالبایف»، اقتصاددان برجسته ازبک، در تحلیلی که در کانال تخصصی خود با نام «میرکونومیکا» منتشر کرد، نسبت به نتیجهگیریهای شتابزده در خصوص این آمارها هشدار داد. وی در یادداشت خود نوشت: «تعداد تولدها برای دومین سال پیاپی کاهش یافته است. با این حال، از آنجایی که شاخصهای کلی باروری هنوز بهروزرسانی و تحلیل دقیق نشدهاند، دشوار است که تعیین کنیم آیا کاهش رخ داده در سال ۲۰۲۵ عمدتاً ناشی از کوچکتر شدن گروه سنی افراد در سن باروری (کاهش تعداد مادران بالقوه) است، یا اینکه ناشی از تغییرات در تصمیمگیریهای مربوط به تولید مثل و تمایل خانوادهها به داشتن فرزند کمتر میباشد.»
این تحلیلگر تأکید دارد که برای درک درست چرایی این افت، باید منتظر دادههای تکمیلی بود تا مشخص شود آیا عوامل اقتصادی، اجتماعی یا فرهنگی بر تصمیم خانوادهها برای فرزندآوری تأثیر گذاشته است، یا اینکه این مسئله صرفاً یک بازتاب طبیعی از ساختار هرم سنی جمعیت است.
فراگیری کاهش زاد و ولد در سطح ملی
یکی از نکات نگرانکننده در گزارش کمیته آمار، گستردگی جغرافیایی این کاهش است. برخلاف سالهای گذشته که نوسانات نرخ تولد ممکن بود به مناطق خاصی محدود شود، در سال ۲۰۲۵ این پدیده ابعادی ملی به خود گرفت. آمارها نشان میدهد که در سال گذشته میلادی، ۱۷۹ منطقه و شهر در سراسر ازبکستان کاهش در تعداد تولدها را ثبت کردهاند. این بالاترین تعداد مناطق با رشد منفی زاد و ولد در ۱۵ سال گذشته محسوب میشود. برای مقایسه، در سال ۲۰۲۴ تنها ۱۵۵ منطقه با کاهش روبرو شده بودند.
شدت این کاهش در مناطق مذکور قابل توجه است؛ به طوری که این ۱۷۹ منطقه در مجموع شاهد کاهش ۴۸ هزار و ۴۰۰ مورد تولد بودهاند که این رقم معادل تقریباً ۹۰ درصد از کل کاهش تولدهای ثبت شده در سطح این کشور است. این تمرکز بالا نشان میدهد که تقریباً تمام بار اصلی کاهش نرخ رشد جمعیت بر دوش این مناطق بوده است.
در سوی دیگر ماجرا، تنها ۲۵ منطقه در سال ۲۰۲۵ توانستند افزایشی در تعداد تولدها را ثبت کنند که مجموع افزایش آنها تنها ۱۷۲۲ مورد بوده است. این آمار در مقایسه با سال ۲۰۲۴ افتی شدید را نشان میدهد؛ چرا که در سال ۲۰۲۴، مناطق دارای رشد مثبت توانسته بودند ۹۰۰۰ تولد بیشتر را ثبت کنند و سهمی ۲۴ درصدی از کل تولدها داشته باشند. اما در سال ۲۰۲۵، سهم مناطق دارای رشد مثبت به شدت سقوط کرده و به تنها ۸.۶ درصد رسیده است.
این دادهها نشان میدهد که الگوی فرزندآوری در ازبکستان به سرعت در حال تغییر است و از یک رشد فراگیر به سمت کاهشی تدریجی اما گسترده در سطح استانها و شهرها پیش میرود. دولت ازبکستان که همواره بر روی نیروی انسانی جوان به عنوان موتور محرکه توسعه اقتصادی حساب باز کرده است، احتمالاً در تدوین استراتژیهای توسعه ملی تا سال ۲۰۴۰، باید نیمنگاهی جدی به این تغییرات دموگرافیک و پیامدهای بلندمدت آن بر بازار کار، سیستم آموزشی و صندوقهای بازنشستگی داشته باشد.
