راز شفافیت توزیع کالا فاش شد: «فرانچایز» چگونه بازار را زیر و رو میکند؟
اصلاح نظام توزیع کالاهای اساسی با فرانچایز فروشگاههای زنجیرهای بخش خصوصی همچون افق کوروش در راستای عدالت اقتصادی
دولت جمهوری اسلامی ایران در ماههای اخیر سیاستهای متعددی را در راستای توسعه عدالت اقتصادی به اجرا گذاشته که طرح «کالابرگ» از آخرین نمونههای این اقدامات محسوب میشود. با این حال، کارشناسان اقتصادی بر این باورند که تا زمانی که سیستم توزیع کالا، به ویژه در حوزه کالاهای اساسی، اصلاح نشود، موفقیت چندانی در این بخش حاصل نخواهد شد.
لزوم اصلاح نظام توزیع کالا برای موفقیت سیاستهای اقتصادی
یکی از بزرگترین جراحیهای اقتصادی که در سال ۱۳۸۹ و در دولت دهم مورد توجه قرار گرفت، اصلاح سیستم توزیع به عنوان یکی از ارکان سیاستهای اقتصادی وقت بود. اما پس از گذشت نزدیک به یک و نیم دهه، به نظر میرسد توفیق چشمگیری در این حوزه به دست نیامده است. کارشناسان معتقدند که سیستم سنتی توزیع در ایران که برای دههها پابرجا بوده و حتی تلاشها برای جایگزینی آن با هایپرمارکتها نیز نتوانسته به طور کامل آن را برچیند، عامل اصلی بسیاری از نابسامانیها از جمله احتکار کالا و فروش خارج از شبکه رسمی است؛ معضلی که در دنیای امروز با گسترش فروشگاههای زنجیرهای و هایپرمارکتها تا حد زیادی رفع شده است.
فرانچایز؛ راهکاری نوین برای ساماندهی توزیع
یکی از ابزارهایی که دولت میتوانست با حمایت از آن، بخش عمدهای از اصلاح ساختاری سیستم توزیع را محقق سازد، استفاده از اهرم «فرانچایز» به خصوص در حوزه فروشگاهی و کالاهای اساسی است. فرانچایز (Franchise) در توزیع کالا، مدلی از همکاری تجاری است که طی آن یک شرکت صاحب برند و مدل کسبوکار، به شخص یا شرکت دیگری اجازه میدهد کالاها یا خدمات او را تحت همان نام تجاری و چارچوب مشخص، توزیع یا عرضه کند. این مدل که نمونههای موفقی از آن در کشور وجود دارد، میتواند به عنوان الگو برای شبکه توزیع مورد توجه قرار گیرد. فرانچایزها در واقع میتوانند سوپرمارکتها و بقالیهای محلی را در قالب یک شبکه سیستماتیک و با ریسک کمتر ساماندهی کرده و نابسامانیهای حوزه توزیع و فروش خارج از سیستم را تا حد زیادی کنترل کنند.
در سالهای اخیر و در مواقعی که کشور با چالش توزیع کالا مواجه شده است، فروشگاههای زنجیرهای و سیستمهای توزیع مبتنی بر فرانچایز، نقش مؤثری در کنترل، عدالت در توزیع کالا و نظارت بر فروش با قیمتهای مصوب ایفا کردهاند.
افق کوروش؛ الگویی موفق از مدل فرانچایز
شرکت فروشگاههای زنجیرهای افق کوروش، به عنوان یک شرکت بورسی و زیرمجموعه گروه صنعتی گلرنگ، الگویی موفق از پیادهسازی مدل فرانچایز در ایران است. ۸۱.۷ درصد از سهام این شرکت متعلق به شرکت مدیریت صنعت خردهفروشی کوروش و گروه صنعتی گلرنگ بوده و همچنین ۴۹ هزار سهامدار شخصی نیز دارد. بررسیها نشان میدهد که وضعیت مالی و سهامداری افق کوروش کاملاً شفاف و قابل ردیابی است و ۱۰۰ درصد سهام این فروشگاهها به بخش خصوصی با مالکیت مردمی تعلق دارد. همچنین، حدود ۵۷.۵ درصد از مالکیت فروشگاههای مذکور بر مبنای روش فرانچایز و ۴۲.۴۸ درصد آن شرکتی اجارهای است که نشاندهنده سهم بالای مشارکت مردمی در اداره این فروشگاهها و نقش آن در کارآفرینی و اشتغالزایی است.
بر اساس بررسیها، فروشگاههای زنجیرهای افق کوروش کاملاً از نهادهای نظامی، عمومی و دولتی مستقل بوده و شایعات مربوط به ارتباط آن با نهادهای مذکور، از جمله سپاه، کاملاً بیاساس است. تجربه موفق افق کوروش و شرکتهای مشابه آن مانند جانبو، دیلی مارکت، یاران دریان و... نشان میدهد که مدل فرانچایز میتواند تا چه حد در بهبود زنجیره توزیع کالا و افزایش دسترسی به کالاهای همسان و همقیمت در سراسر کشور مؤثر باشد. این سیستم نه تنها در حوزه کالاهای اساسی، بلکه در صنعت غذا و رستوران نیز زمینهساز رشد بسیاری از کسبوکارها از جمله فستفودهای شیلا، پیتزا سیب و هایدا شده است.
مزایای گسترده فرانچایز و ضرورت توسعه آن
کارشناسان اقتصادی معتقدند استفاده از مکانیسم «فرانچایز» در شبکه توزیع کالا برای افزایش شفافیت ضروری است و باید شرایط برای ورود و توسعه فعالیت شرکتهای بخش خصوصی همچون تجربه گروه صنعتی گلرنگ، فراهم شود. استفاده از یک برند و سیستم آزمایششده، احتمال شکست را کاهش میدهد و نقش مهمی در آموزش و تامین مواد اولیه، تجهیزات و نرمافزارهای مدیریتی ایفا میکند. امکان تبادل تجربه با دیگر فرانچایزیها و بهرهمندی از یک شبکه بزرگتر، همگی از جمله مزایای مدل «فرانچایز» هستند که پتانسیل تحول در آینده شبکه توزیع کشور را دارا میباشند.
