شوک مرگبار به کسبوکارهای آنلاین: آیا اختلال اینترنت ایست قلبی دیجیتال رقم میزند؟
اختلال اینترنت در شب عید، خسارت سنگینی به کسبوکارهای آنلاین و اقتصاد دیجیتال ایران زد.
اختلالات شدید و محدودیتهای بیسابقه در دسترسی به اینترنت، کسبوکارهای آنلاین در ایران را در آستانه سال جدید با بحرانی جدی مواجه کرده است. مدیران این کسبوکارها از کاهش بیش از ۵۰ درصدی فروش در روزهایی خبر میدهند که معمولاً انتظار اوج درآمد و فعالیت اقتصادی را داشتند. این وضعیت در حالی رخ میدهد که ماههای پایانی سال، موسوم به «شب عید»، همواره دوران طلایی برای بسیاری از مشاغل محسوب میشود.
افت بیسابقه فروش در اوج تقاضا
هفتهها و ماههای پایانی سال همواره با جنبوجوش فراوان و اوج فروش و درآمد برای کسبوکارها همراه بوده است؛ اما امسال شرایط به کلی متفاوت است. مدیران کسبوکارهای آنلاین با تأکید بر تأثیر مخرب اختلالات و محدودیتهای اینترنتی، از کاهش چشمگیر فروش خود، گاهی تا بیش از ۸۰ درصد، سخن میگویند. بسیاری از این کسبوکارها از زمان قطعی اینترنت در دیماه، برای کاهش خسارات ناچار به تعدیل نیرو شدهاند.
شرایط اقتصادی شکننده، در کنار قطعی نزدیک به ۲۰ روزه اینترنت (از ۱۸ دی تا ۷ بهمن) و تداوم اختلالات و محدودیتها، تمامی معادلات افزایش درآمد را بر هم زده است. بر اساس بررسیها، کسبوکارهای فعال در حوزههای گردشگری، خدمات آنلاین، خرد و خانگی، آموزشی و تبلیغات بیشترین آسیب را متحمل شدهاند. این بحرانها در حالی تکرار میشوند که دولتهای پیشین نیز بارها کسبوکارهای آنلاین را متحمل خسارات جبرانناپذیر کردهاند. این وضعیت در تناقض با وعدههای دسترسی آزاد به اینترنت و درخواست از فعالان اقتصاد دیجیتال برای گسترش فعالیتهایشان است.
ابعاد خسارت و هشدار مسئولان
در ماههای پایانی سال، ارقام مختلفی از خسارت وارده به اقتصاد دیجیتال کشور به دلیل قطعی و اختلال اینترنت منتشر شده است. وزیر ارتباطات اعلام کرده که روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و نزدیک به پنج هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد میشود. وی هشدار داده است که با وجود اشتغال مستقیم و غیرمستقیم حدود ۱۰ میلیون نفر در این حوزه و تابآوری محدود شرکتها، ادامه این اختلال میتواند ضربههای جبرانناپذیری بر جای بگذارد.
رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، بحران اخیر اینترنت را بیسابقه میداند و میگوید: «بسیاری از کسبوکارهای آنلاین تا ۸۰ درصد افت فروش داشتهاند.» وی با اشاره به گستردگی این حوزه میافزاید که حدود ۷۰۰ هزار صفحه فروشگاهی در اینستاگرام فعال است که هرکدام حداقل ۱.۲ شغل ایجاد کردهاند؛ یعنی نزدیک به یک میلیون نفر بهطور مستقیم از این راه امرار معاش میکنند و اغلب آنها از اقشار متوسط و پایین جامعه هستند که بیشترین فشار را تحمل میکنند.
روایت فعالان اقتصاد دیجیتال از بحران
نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران، تأثیر عمیق قطع ۲۰ روزه و اختلالات اینترنتی را بر کسبوکارهای آنلاین در آستانه شب عید ملموس میداند. او بر اساس دادههای انجمن، در مقطعی که اینترنت از ۱۸ دی تا ۷ بهمن به صورت کامل قطع بود، بین ۸۰ تا ۹۰ درصد تراکنشهای روزانه کاهش یافته است.
به گفته قاضی، این امر نشان میدهد که بخش عمدهای از اقتصاد وابسته به اینترنت آسیب دیده است. وی تأکید میکند که نزدیکی به شب عید اهمیت این کاهش تراکنشها را بیشتر میکند، زیرا این ماهها معمولاً دورهای است که کسبوکارها درآمد قابل توجهی کسب میکنند. علاوه بر اختلال اینترنت، وضعیت اقتصادی عمومی و حال روحی مردم نیز در کاهش خرید و تراکنشها نقش دارد و حتی در مواردی که دسترسی به پلتفرمها وجود دارد، به دلایل مختلفی از جمله کاهش اعتماد مردم، خرید کاهش یافته است.
قاضی توضیح میدهد که حوزههای سفر و فینتک بیشترین خسارت را متحمل شدهاند و درآمدهای خرد و بسیاری از سایتهای کوچک فعال در این حوزهها نیز تحت تأثیر قرار گرفتهاند. او اثر بلندمدت این اختلال را هنوز قابل تعیین نمیداند و تأکید میکند که کسبوکارها در برخی موارد تعطیلی یا توقف فعالیت را تجربه کردهاند. برآوردهای او حاکی از آن است که حدود دو میلیون نفر از نظر معیشتی وابستگی مستقیم به ابزارهای اینترنتی دارند که شامل کسبوکارهای خرد خانگی، آموزشی، تولید محتوا و فعالیتهای مشابه میشود. در شرایط فعلی، اقتصاد دیجیتال مانند کل اقتصاد کشور وارد فاز بقا شده و تمرکز اصلی فعالان اقتصادی بر حفظ وضعیت موجود است.
چالشهای سفر و خدمات آنلاین
صنعت گردشگری در بنبست
یکی از بخشهایی که در پی قطعی و اختلال اینترنت و شرایط اقتصادی روزهای نزدیک به نوروز دچار خسارت شده، صنعت گردشگری است. پیمان کاظمی، مدیر ارشد اجرایی مستربلیط، از کاهش قابلتوجه تقاضای سفر (حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد) نسبت به سال گذشته خبر میدهد. الگوی خرید کاربران نیز تغییر کرده و سهم خریدهای دیرهنگام افزایش یافته است که نشاندهنده تعویق در تصمیمگیری برای سفر در فضای نااطمینانی است.
کاظمی تأکید میکند که اختلال اینترنت دو اثر اصلی شامل کاهش کیفیت خدمات و تغییر رفتار کاربران داشته است. در دورههای اختلال شدید، حجم تماسهای پشتیبانی تا سه برابر افزایش یافت. تمام سرویسهای سفر از جمله هواپیما، قطار و تور کاهش تقاضا داشتهاند؛ اما بیشترین کاهش مربوط به تورها بوده است، زیرا تورها جزء هزینههای تفریحی محسوب شده و سریعتر از سبد هزینه خانوار حذف میشوند. برآورد دقیق خسارت دشوار است، اما دامنه خسارت بسیار گستردهتر از تصور عمومی است و اگر ثبات ارتباطی و فضای کلی اطمینان بهبود یابد، امکان بازگشت تقاضا وجود دارد.
خدمات خانگی و بحران اعتماد
اختلال اینترنت در آستانه شب عید، زمانی که اوج تقاضا برای خدمات خانگی شکل میگیرد، به یکی از مهمترین متغیرهای اثرگذار بر کسبوکارهای خدمات آنلاین تبدیل شده است. بهمن امام، مدیرعامل «آچاره»، اعلام میکند که خدمات این پلتفرم در ۱۸ دی و همزمان با قطعشدن اینترنت کاملاً متوقف شده بود. پس از بازگشت نسبی دسترسی، سایت و اپلیکیشن دوباره قابل استفاده شدند، اما رفتار کاربران بهسرعت به وضعیت پیشین بازنگشت و افت نزدیک به ۵۰ درصد نسبت به زمان مشابه سال گذشته گزارش شده است.
به گفته امام، کاهش تقاضا محدود به یک خدمت خاص نماند و تقریباً همه دستههای خدماتی با کاهش سفارش روبهرو شدند؛ تنها استثنا، تعمیرات ضروری بود که ماهیت غیرقابل تعویق آن مانع سقوط شدید تقاضا شد. اختلال اینترنت صرفاً در سمت تقاضا باقی نماند و هزینههای عملیاتی پلتفرمها را نیز افزایش داد. او تأکید میکند که تحلیل بازار نشان میدهد اینترنت تنها عامل افت تقاضا نیست و شرایط اقتصادی و وضعیت روحی-روانی جامعه نیز همزمان فشار نزولی بر بازار وارد کردهاند.
پیامدهای بلندمدت و چشمانداز مبهم
مجموع این دادهها تصویری از اقتصادی در وضعیت انتظار را ترسیم میکند: اقتصادی که نه صرفاً با اختلال در اینترنت، بلکه با فرسایش اعتماد، کاهش تقاضا، آسیب زیرساختی و نااطمینانی نسبت به آینده مواجه است. این وضعیت تا زمان رفع انتظار عمومی نسبت به تکرار قطع اینترنت و بازگشت امنیت روانی به رفتار مصرفکننده، چشمانداز روشنی برای خروج از آن قابل تصور نیست.
این شرایط در حالی در ایران رخ میدهد که قرار بود از سال ۹۸ بیشترین سهم از اقتصاد دیجیتال را در تولید ناخالص داخلی در میان کشورهای منطقه داشته باشد. اما طبق آماری که وزارت ارتباطات اعلام کرده، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص ملی در سال ۱۴۰۰ حدود ۴.۷۲ درصد بوده که در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ این میزان به ترتیب به ۴.۲۸ و ۴.۲ درصد کاهش یافته است. این آمار نشان میدهد که قطعی و اختلال اینترنت در سالهای اخیر نه تنها سرعت دسترسیها را نگرفته، بلکه ضربان قلب اقتصاد دیجیتال کشور را هر سال کند و کندتر کرده است.
