چه کسی اینترنت ایران را گروگان گرفت؟ پشت پرده تکاندهنده اختلالات اخیر!
فیلترینگ و اختلال گسترده اینترنت در ایران، کسبوکارهای آنلاین و دسترسی به VPN را با چالش جدی روبرو کرده است.
برخلاف تصور عمومی مبنی بر قطع سراسری اینترنت، گزارشها و مشاهدات کاربران حاکی از آن است که اینترنت در ایران این روزها با اختلالاتی مواجه است که نه تنها سراسری نیست، بلکه الگوی واحدی نیز ندارد و به شدت منطقهای عمل میکند. این وضعیت، علاوه بر ایجاد چالشهای جدی برای ارتباطات روزمره، به طور مستقیم بر کسبوکارهای متکی بر بستر آنلاین نیز تأثیر منفی گذاشته است.
ناپایداریهای منطقهای و تجربه متناقض کاربران
روایتهای متعدد کاربران نشان میدهد که کیفیت دسترسی به اینترنت و حتی عملکرد ابزارهای دور زدن فیلترینگ، به موقعیت جغرافیایی وابسته است. برای مثال، در حالی که پیامرسانها در مرکز شهر به سختی باز میشوند، تنها چند کیلومتر دورتر، همان اینترنت قابل استفاده است. همچنین، فیلترشکنهایی که در یک مکان وصل نمیشوند، ممکن است در جاده یا حاشیه شهر ناگهان فعال شوند. این اختلالات متناوب، فرستادن پیامهای ساده و حتی پیامهای صوتی را با دشواری همراه کرده و نگرانیهایی را برای کاربران در خصوص تحویل کارهایشان به کارفرما در صورت قطع کامل اینترنت ایجاد کرده است؛ تا جایی که برخی کاربران به همین اختلالات مقطعی تا قطعی کامل نیز راضی هستند.
ابهامات در عملکرد VPN و توضیح مبهم فروشندگان
با افزایش اختلالات، کاربران به سراغ فروشندگان VPN میروند تا علت عدم کارکرد صحیح ابزارهایشان را جویا شوند. پاسخها اغلب مبهم اما تکراری است: «حاکمیت یکسری پروتکل زده»، «این روش فعلاً جواب نمیدهد» یا «باید صبر کنید تنظیمات عوض شود». به گفته کارشناسان شبکه، این توضیحات کلی، اگرچه برای کاربران قانعکننده نیست، اما بیارتباط با واقعیت هم نیست؛ چرا که اختلالات اغلب بر پروتکلهایی اعمال میشود که شناساییشان سادهتر است و هزینه جانبی کمتری دارند. نتیجه برای کاربر اما تفاوتی نمیکند؛ اینترنتی که باید ابزار زندگی باشد، به مانعی دائمی تبدیل شده و استفاده از آن مستلزم استفاده از چندین VPN، تغییر مداوم تنظیمات، خاموش و روشن کردن داده و حتی جابهجایی فیزیکی در شهر شده است؛ فرایندی فرسایشی که کارهای ساده روزمره را نیز زمانبر میکند.
تاثیر اختلالات بر کسبوکارهای آنلاین
این اختلالات تنها به پیامرسانها و VPN محدود نمیشود و برای بسیاری مستقیماً به معیشت گره خورده است. یک راننده تاکسی اینترنتی، از افزایش اختلال در GPS و کندی اینترنت گلهمند است. او میگوید: «در کنار اینکه نمیتوانیم مقصد و مبدأ مسافر را پیدا کنیم، حالا اینترنت اینقدر کند است که نمیتوان اپلیکیشن را باز کرد.» این وضعیت، منجر به کاهش تعداد سفرها، معطلی بیشتر در خیابان و در نتیجه، افزایش استهلاک خودرو و کاهش درآمد شده است، بدون آنکه کسی پاسخگو باشد.
ابعاد فنی فیلترینگ: چرا برخی VPNها کار نمیکنند؟
کارشناسان شبکه توضیح میدهند که همه VPNها شبیه هم نیستند. برخی پروتکلها دارای «اثر انگشت» مشخصی هستند؛ به این معنی که بستههای اولیه، اندازه دادهها یا الگوی ارتباطشان به راحتی توسط سیستم فیلترینگ قابل شناسایی است. پروتکلهایی مانند OpenVPN، L2TP و WireGuard از این دستهاند که به سرعت مسدود میشوند؛ زیرا مسدود کردن آنها کمترین خطای جانبی را دارد و سرویسهای عادی اینترنت را کمتر مختل میکند.
فیلترینگ پرهزینه و پروتکلهای مقاومتر
اما همه پروتکلها به این سادگی هدف قرار نمیگیرند. برخی VPNها از روشهایی استفاده میکنند که رفتارشان شبیه ترافیک عادی وب است. پروتکلهایی مانند SSL VPN یا ابزارهایی که بر بستر HTTP و HTTPS سوار میشوند، به شدت شبیه ترافیک معمولی سایتها هستند. اگر اینها به صورت کورکورانه مختل شوند، سایتها نیز از دسترس خارج میشوند. اینجاست که فیلترینگ وارد منطقه «پرهزینه» میشود. به همین دلیل است که ابزارهایی مانند AnyConnect یا WARP در برخی مقاطع هنوز قابل استفادهاند؛ نه به این معنا که شناسایی نشدهاند، بلکه به این دلیل که اختلال در آنها میتواند اثرات جانبی گستردهتری داشته باشد.
تصمیم سیاسی در پشت پرده اختلالات
از نگاه کارشناسان، سیستم فیلترینگ دارای چندین «سطح فشار» است که میتواند از قطع کامل اینترنت تا مسدود کردن انواع ترافیک رمزنگاریشده یا هدف قرار دادن پروتکلهای خاص برای دور زدن فیلتر متغیر باشد. این کارشناسان تاکید میکنند که "اینکه امروز در کدام سطح ایستادهایم، یک تصمیم فنی نیست؛ بلکه تصمیمی سیاسی است درباره اینکه چه میزان اختلال در زندگی روزمره مردم قابل توجیه است." همچنین، برخی تناقضات در کارکرد VPNها ممکن است ریشه در روابط، رانت و سفید شدن IPها داشته باشد که به گفته یکی از کارشناسان، بازار VPN در ایران را به "بازار شام"ی آشفته و مستعد فساد سیستمی تبدیل کرده است.
تفاوت تجهیزات فیلترینگ در استانها
شدت و نوع اختلالات نه تنها به موقعیت جغرافیایی بلکه به تفاوت در زیرساختها و تجهیزات فیلترینگ در استانهای مختلف نیز بستگی دارد. به عنوان مثال، یک دستگاه فیلترینگ چینی در مخابرات مازندران لزوماً همان مدلی نیست که در استان فارس استفاده میشود. این تفاوتها منجر به تجربه ناهمگن اینترنت برای کاربران در مناطق مختلف کشور میشود و نمیتوان وضعیت یکسانی را برای همه مناطق ترسیم کرد.
از هشتم دیماه تاکنون، اینترنت در ایران وارد مرحلهای از ناپایداری و مدیریت هوشمندانه ترافیک شده است. اختلالات منطقهای، کندی مداوم و قطع پروتکلهای خاص، تجربه روزمره کاربران را فرسایشی و نامطمئن کرده است. کارشناسان میگویند این وضعیت نه نقص فنی، بلکه تصمیمی آگاهانه برای کنترل تنشهای اجتماعی و اقتصادی است؛ هرچه اعتراضها شدیدتر باشد، ملاحظات مربوط به تجربه کاربر کمتر میشود. نتیجه روشن است: اینترنت هنوز وصل است، اما برای فعالیتهای حرفهای و زندگی روزمره، به ابزاری شکننده و پرهزینه برای کاربران ایرانی تبدیل شده و همواره به عنوان یک ابزار حیاتی در شرایط بحران یا اعتراضهای داخلی، اولین قربانی است.
