شوک بزرگ: دریای خزر در حال محو شدن است؟/ ۳ سناریوی وحشتناک درباره آینده بزرگترین دریاچه جهان
کاهش تراز آب دریای خزر؛ موسسه تحقیقات آب با هوش مصنوعی راهکار مقابله با تغییر اقلیم را بررسی میکند.
نتایج جدیدترین مطالعات موسسه تحقیقات آب نشان میدهد که تراز آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از ۲.۵ متر کاهش یافته است. این تحقیقات که با بهرهگیری از هوش مصنوعی و مدلهای اقلیمی انجام شده، تداوم روند کاهشی را در دهههای آینده تأیید میکند و زنگ خطر را برای بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی به صدا درآورده است.
روند کاهشی بیسابقه تراز آب خزر
بر اساس گزارش معصومه بنیهاشمی، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب، این پهنه آبی که همواره با نوسانات طبیعی سطح آب روبرو بوده، از اواسط دهه ۱۳۷۰ شمسی وارد یک دوره کاهشی پایدار شده است. دادههای ثبتشده حاکی از آن است که از سال ۱۳۷۴ تا کنون، تراز آب دریای خزر بیش از ۲۵۰ سانتیمتر افت کرده که حدود ۹۰ سانتیمتر از این کاهش، تنها در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ به وقوع پیوسته است. این موضوع میانگین تراز آب در سال ۱۴۰۳ را به منفی ۲۸.۱۵ متر رسانده است.
برآوردها نشان میدهد که در چهار سال گذشته، حدود ۳۶۰ میلیارد مترمکعب از حجم آب دریای خزر کاسته شده است. بنیهاشمی هشدار داد که در صورت تداوم شرایط فعلی، تراز آب دریای خزر در سال ۱۴۰۴ از رکورد حداقل تراز ثبتشده در ۵۰۰ سال اخیر نیز فراتر خواهد رفت. همچنین، نرخ کاهش سالانه تراز آب که در گذشته حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر بود، در سالهای اخیر به بیش از ۲۰ سانتیمتر در سال افزایش یافته است.
تبخیر فزاینده و کاهش ورودی، عوامل اصلی افت تراز
مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر در توضیح عوامل مؤثر بر این نوسانات، تغییرات هیدرواقلیمی حوضه آبریز خزر را اصلیترین عامل دانست. او بیان کرد که ورودی آب دریا عمدتاً از طریق رواناب رودخانهها و بارش مستقیم تأمین میشود و تبخیر از سطح دریا، مؤلفه خروجی اصلی آن است. از این رو، تغییرات دما و شرایط اقلیمی نقش تعیینکنندهای در بیلان آبی خزر ایفا میکند.
بررسیها نشان میدهد که میانگین دمای سطح آب دریای خزر در ۹ سال گذشته بالاتر از مقدار نرمال بوده و این روند افزایشی ادامه دارد. این وضعیت، که همسو با پدیده گرمایش جهانی است، منجر به افزایش تبخیر و تشدید کاهش تراز آب شده و با ورودی رودخانهها نیز قابل جبران نیست. به علاوه، آورد رودخانهها نیز در سالهای اخیر سیر نزولی داشته است.
پیشبینیهای نگرانکننده آینده: کاهش تا ۴ متر در ۲۵ سال
موسسه تحقیقات آب مطالعهای جامع برای پیشبینی تغییرات تراز آب دریای خزر تا افق ۲۰۵۰ میلادی انجام داده است. این مطالعه برای نخستین بار در سطح ملی، از دو رویکرد مستقل شامل توسعه مدلهای بیلان آبی مبتنی بر سناریوهای اقلیمی و بهکارگیری روشهای هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای پیشبینی مستقیم تراز آب بهره گرفته است.
نتایج این مطالعات نشان میدهد که حتی در خوشبینانهترین سناریوها نیز، احتمال کاهش معنادار تراز آب دریای خزر بسیار بالا است. بر این اساس، میزان کاهش تراز آب در افق ۲۵ سال آینده در سناریوی خوشبینانه حدود ۱.۸ متر، در سناریوی میانی حدود ۳ متر و در سناریوی بدبینانه بیش از ۴ متر پیشبینی میشود. بخش عمده این کاهش ناشی از تداوم روند افزایشی دما و افزایش تبخیر سالانه از سطح دریا خواهد بود.
پیامدهای گسترده افت تراز آب خزر
کاهش تراز آب دریای خزر پیامدهای گستردهای برای منطقه در پی خواهد داشت. این افت میتواند چالشهای جدی را برای زیرساختها و کاربریهای ساحلی، بنادر و فعالیتهای دریانوردی، شیلات، آبگیر نیروگاهها، تالابها و اکوسیستمهای ساحلی به همراه داشته باشد. این موضوع به ویژه در سواحل جنوبی خزر، به دلیل تراکم جمعیتی و تمرکز زیرساختها، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
دریای خزر در حال گذار از یک سامانه با نوسانات طبیعی بلندمدت به سامانهای به شدت متأثر از تغییر اقلیم است. بر این اساس، رویکرد اصلی در برنامهریزیهای توسعهای باید بر سازگاری با کاهش تراز آب و بهرهگیری از نتایج مطالعات علمی متمرکز شود تا بتوان با چالشهای پیشرو مقابله کرد.
