بمب اتمی ترکیه: رویای اردوغان کابوس منطقه میشود؟
اردوغان و جاهطلبی هستهای ترکیه: از انرژی تا سلاح و زیردریایی؛ NPT زیر ذرهبین
مقامات ترکیه در رویکردی محتاطانه و غیرمستقیم، تمایل خود را برای پیوستن به جمع قدرتهای هستهای آشکار کردهاند. این تمایل که پیشتر با سکوت معنادار وزیر امور خارجه این کشور در برابر پرسشهایی درباره تسلیحات هستهای نمود یافته بود، اکنون با اظهارات صریحتر و اقدامات زیربنایی در حال پیگیری است.
شواهد فزاینده بر تمایلات هستهای آنکارا
در پی بازتاب گسترده سکوت هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در پاسخ به این پرسش که «آیا باید سلاح هستهای داشته باشیم یا نه؟»، تحلیلگران این سکوت را نشانهای آشکار از تمایل دولت اردوغان برای ورود به باشگاه دارندگان سلاح هستهای قلمداد کردند.
این رویکرد تنها به اظهارات وزیر امور خارجه محدود نمیشود؛ فرمانده نیروی دریایی ترکیه نیز به صراحت اعلام کرده است که دستیابی به زیردریاییهای هستهای، یکی از اهداف مهم آنکارا به شمار میرود. به نظر میرسد ترکیه با توجه به عدم حساسیت و ممنوعیت قابل توجه پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) در مورد زیردریاییهای هستهای، قصد دارد مسیر خود را در این حوزه، فارغ از محدودیتهای موجود دنبال کند.
تحلیلگران نزدیک به حزب حاکم ترکیه نیز، با برجسته ساختن موضوع «آشوب جهانی» و «رویکردهای مبهم ترامپ – غرب»، دستیابی به سلاح هستهای را به عنوان یک ضرورت مطرح میکنند. با این حال، در فاز نخست و با رفتاری محتاطانه، فعلاً بر توسعه زیردریاییهای هستهای تأکید دارند.
در همین راستا، اندیشکده اندیشههای استراتژیک ترکیه در گزارشی اعلام کرده است که «در این دوره پر هرج و مرج که بسیاری از کشورها احساس امنیت نمیکنند و صاحبان قدرت منافع خود را بر دیگران تحمیل میکنند، ترکیه با پروژه ساخت زیردریاییهای هستهای کلاس NÜKDEN برای دفاع از خود، قصد دارد به یک قدرت هستهای تبدیل شود. توسعه موشکهای بالستیک تایفون با برد فزاینده و ایجاد یک سکوی پرتاب در سومالی برای آزمایش موشکهای دوربرد، از دیگر اهداف این مسیر تلقی میشود.»
رویکرد متفاوت اردوغان به سلاحهای هستهای
رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه و رهبر حزب عدالت و توسعه، در سالهای اخیر درباره دستیابی ترکیه به انرژی هستهای با احتیاط سخن میگوید و ترجیحاً از تسلیحات هستهای حرف نمیزند. این در حالی است که وی قبلاً به طور مداوم در این باره سخنرانی میکرد.
اردوغان در سخنرانی خود در سیواس در 4 سپتامبر 2019 میلادی گفته بود: «بیعدالتی در مورد دستیابی به سلاحهای هستهای برای ترکیه بسیار نگرانکننده است. برخی از کشورها موشکهای هستهای دارند، اما غرب اصرار دارد که ما نباید چنین چیزی داشته باشیم. این برای ما غیر قابل قبول است. آنها به ما میگویند، حق ندارید موشک دارای کلاهک هستهای داشته باشید. سوال من این است: مگر اسرائیل در بیخ گوش ما، دارای موشک هستهای نیست؟ بله. اسرائیل چنین سلاحی در اختیار دارد و از همه چیز برای ترساندن ما استفاده میکند. برادران و خواهران عزیزم، ما در حال حاضر کار خود را انجام میدهیم.»
با وجود این سخنان، اردوغان در آن زمان به شکل آشکار به این موضوع که ترکیه دستور کار خاصی در این زمینه دارد یا خیر، اشاره نکرد. با این حال، دستگاه دیپلماسی ترکیه همواره استدلال کرده است که بر اساس ماده چهارم NPT، حق غیرقابل انکاری برای دستیابی به قابلیتهای چرخه سوخت هستهای، از جمله فناوریهای غنیسازی و بازفرآوری، دارد.
استاندارد دوگانه و واکنشهای جهانی
حسن گوغوش، از تحلیلگران مطالعات تسلیحات و امنیت در ترکیه، درباره این موضوع میگوید: «ترکیه تقریباً عضو تمام معاهدات و ترتیبات عدم اشاعه، از جمله NPT و CTBT بوده و سابقه پاکی در پایبندی به تعهدات خود در این زمینه دارد. با این حال، سکوت معنادار هاکان فیدان درباره سلاح هستهای، باعث سردرگمی قابل توجهی شد.»
وی افزود: «سکوت فیدان در سراسر جهان، از روسیه تا آمریکا و از اسرائیل تا یونان، طنینانداز شد. رسانههای خارجی مصاحبه فیدان را چنین ارزیابی کردند: ترکیه در حال تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای است و مسیر خطرناک این کشور نباید دست کم گرفته شود.» گوغوش به این نکته اشاره کرده که تمرکز رسانههای منطقه و جهان بر اظهارات فیدان، نشانه استاندارد دوگانه غرب است؛ چرا که هیچکدام از آنان، سخنان اولاف شولتس، صدراعظم آلمان در کنفرانس امنیتی مونیخ مبنی بر آغاز مذاکرات مخفی با امانوئل ماکرون برای افزایش بازدارندگی هستهای اروپا را زیر سوال نبردند.
توسعه انرژی هستهای یا تسلیحات: ابهام استراتژیک
روزنامه صباح، از جراید نزدیک به حزب عدالت و توسعه، دسترسی به انرژی هستهای را هدف مهمی برای ترکیه قلمداد کرده است. این روزنامه با اشاره به تاریخچه پیشرفت ترکیه در این زمینه در سالیان اخیر، نوشته است: «با هدف تأمین حداقل 10٪ از نیازهای برق کشور از انرژی هستهای، ترکیه در سال 2010 میلادی با روسیه توافقنامه امضا کرد و اولین گام خود را به سوی انرژی هستهای برداشت.»
نیروگاه هستهای آککویو در مرسین، اولین پروژه هستهای جهان است که تحت مدل ساخت-بهرهبرداری-انتقال (BOT) اجرا میشود. تأمین مالی، طراحی، ساخت، مالکیت و بهرهبرداری این نیروگاه برای عمر عملیاتی 60 ساله آن، تماماً بر عهده شرکت هستهای دولتی روسیه یعنی روساتم است. تأمین اورانیوم نیز توسط TVEL، زیرمجموعه روساتم، انجام خواهد شد. اولین واحد این نیروگاه در سال 2026 راهاندازی و سه راکتور باقیمانده نیز قرار است تا سال 2028 عملیاتی شوند.
وزارت انرژی و منابع طبیعی ترکیه در توصیف مزایای استراتژیک این نیروگاه در پلتفرم کسبوکار هستهای گفته است: «آککویو برای ترکیه، فقط یک پروژه زیرساختی نبود؛ بلکه میانبری برای گذار استراتژیک به انرژی هستهای بود که به کشور اجازه میدهد ظرفیت بار پایه در مقیاس بزرگ را بدون متحمل شدن خطرات فوری مالی و ساختمانی که به طور سنتی با توسعه هستهای مرتبط هستند، اضافه کند. این پروژه فراتر از تأمین انرژی، فرصتهایی را برای ترکیه جهت یادگیری و تحول در امور هستهای و توسعه ظرفیت نهادی فراهم کرده است.»
تاخیرهای ناشی از حمله روسیه به اوکراین و تحریمهای غرب، بر روند پیشرفت احداث نیروگاه هستهای آککویو تأثیر گذاشت. به همین دلیل، این کشور اکنون مصمم است که استراتژی هستهای خود را صرفاً با یک پروژه یا یک شریک واحد ادامه ندهد. برای دستیابی به هدف 5 گیگاوات ظرفیت راکتورهای کوچک مدولار (SMR) تا سال 2050، قرار است پروژهها در مدلهای ترکیبی یا سرمایهگذاری مشترک با ترکیب مشارکت دولتی، مالکیت مشترک و منابع فناوری متنوع اجرا شوند. برای این منظور، شرکت انرژی هستهای ترکیه (TÜNAŞ) در سال 2022 به عنوان یک شرکت دولتی تأسیس شد.
برای پروژههای آینده، شرکتهای بینالمللی فقط میتوانند به عنوان شرکای مستقیم دولت ترکیه وارد بازار شوند. اگرچه هنوز پیشرفت چشمگیری حاصل نشده است، اما مذاکرات رقابتی با روسیه، آمریکا، کره جنوبی و چین در حال انجام است و توافق اولیه بین آنکارا و واشنگتن امضا شده است.
همکاری هستهای غیرنظامی با آمریکا و انگیزههای پشت پرده
«یادداشت تفاهم همکاری هستهای غیرنظامی استراتژیک» در 25 سپتامبر 2025، طی دیداری بین رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه و دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در کاخ سفید امضا شد. این یادداشت تفاهم شامل تولید انرژی هستهای، راکتورهای کوچک مدولار (SMR)، انتقال فناوری، مدیریت سوخت و حوزههای سرمایهگذاری میشود و امکان استفاده از فناوری آمریکایی در پروژههای جدید انرژی هستهای در ترکیه را نیز فراهم میکند.
به گفته کارشناسان، همکاری با ایالات متحده به ترکیه امکان دسترسی به جدیدترین فناوری هستهای، پروتکلهای ایمنی و تخصص عملیاتی را میدهد. همچنین، ذکر این نکته نیز مهم است که ترامپ در این زمینه استراتژی هدفمندی دارد و میخواهد تا حد ممکن، ترکیه را از روسیه دور کند.
تحلیل کارشناسان: انگیزههای نمادین و تبلیغاتی
کارشناسان معتقدند که پس از آغاز دوران جنگ سرد، مکانیسم حرکت به سوی دستیابی به سلاح هستهای، مبتنی بر انگیزههای شوک و تهدید بوده است. آنان میگویند: «کشورها معمولاً پس از آسیبهای وجودی، به دنبال سلاح هستهای میروند. به عنوان مثال، اقدام هندوستان پس از آزمایش هستهای چین، و پاکستان پس از دستیابی هند و غیره.»
این در حالی است که ترکیه در حال حاضر با تهدید تهاجم وجودی مواجه نیست. در نتیجه میتوان گفت، دولت اردوغان و حزب عدالت و توسعه، علاوه بر اشتیاق برای افزایش قدرت سخت، نگاهی نمادین و تبلیغاتی به موضوع هستهای دارند و امیدوارند که موفقیت در این حوزه را به نام خود ثبت کنند. این روند ادامه دارد.