قفقاز در لبه تیغ: پوتین با "آخرین قمار" خود، غرب را به چالش میکشد؟
رقابت ژئوپلیتیک آمریکا و روسیه بر سر کریدور میانی، گرجستان و قفقاز جنوبی را به کانون کشمکشهای اقتصادی و دیپلماتیک تبدیل کرده است.
در شرایطی که رقابت ژئوپلیتیک میان آمریکا و روسیه در منطقه قفقاز جنوبی شدت گرفته و واشنگتن حضور خود را در این منطقه به نحو فزایندهای گسترش میدهد، نبرد بر سر گرجستان میان دو قدرت بزرگ عملاً اجتنابناپذیر به نظر میرسد. نتیجه این کشمکش ژئوپلیتیکی میتواند نمادین و تعیینکننده باشد و آینده آرایش قدرت در منطقه را شکل دهد.
رقابت ژئوپلیتیک بر سر قفقاز جنوبی؛ گرجستان، شاهراه کریدور میانی
گرجستان به عنوان کشوری کلیدی در «کریدور میانی» که راهی به سوی اعماق آسیا میگشاید، از اهمیت استراتژیک بالایی برای ایالات متحده برخوردار است. واشنگتن همکاری خود را با تفلیس در زمینه توسعه زیرساختهای ترانزیتی آغاز کرده است، حتی با وجود حملات مکرر بروکسل علیه مقامات گرجستان. به عنوان مثال، شرکت خوشهای صنعتی و آمریکایی «هانیوِل» مسئولیت طراحی و صدور مجوز برای تأسیسات پالایشگاهی در منطقه ساحلی کولوی در حاشیه دریای سیاه گرجستان را بر عهده گرفته است. این توافقنامه با شرکت نفت دریای سیاه (BSP) که پروژه ساخت اولین پالایشگاه نفت گرجستان در کولوی را اجرا میکند، امضا شده است.
اعلام خبر امضای این توافق در شرایطی صورت گرفت که گزارشهای رسانهای از احتمال اعمال محدودیتهایی از سوی اتحادیه اروپا علیه بندر کولوی حکایت داشتند. این محدودیتها قرار بود در چارچوب بسته جدید تحریمها علیه روسیه و به بهانه پهلوگیری کشتیهای حامل نفتِ متعلق به «ناوگان سایه» روسیه در این بندر اعمال شود. با این حال، طبق گزارش خبرگزاری بلومبرگ، کشورهای ایتالیا و مجارستان، که مقامات آنها از حامیان اصلی دونالد ترامپ در اتحادیه اروپا محسوب میشوند، با این پیشنهاد مخالفت کردهاند. امضای توافقنامه با شرکتی چون هانیوِل در مورد بندر کولوی، بدون چراغ سبز و تأیید دولت آمریکا بعید به نظر میرسید.
تغییر رویکرد واشنگتن در قبال تفلیس در دولت جدید آمریکا
در همین راستا، ماکا بوچوریشویلی، وزیر امور خارجه گرجستان نیز اخیراً از رویکرد مثبت دولت جدید آمریکا در قبال کشورش خبر داده است. به گفته وی، سکوت یکساله وزارت امور خارجه آمریکا نشاندهنده موضع متفاوت دولت دونالد ترامپ در مقایسه با مواضع آشکارا غیردوستانه دولت پیشین (جو بایدن) است. وزیر امور خارجه گرجستان تصریح کرد: «این سکوت تا حدودی نشاندهنده تغییر در مواضع بود. پیش از ورود پرزیدنت دونالد ترامپ به کاخ سفید، روزی نمیگذشت که نام گرجستان به شکلی در دستور کار دولت قبلی آمریکا قرار نگیرد. اما واقعیت این است که قانون موسوم به "قانون مگوباری" هرگز به تصویب نرسید.»
وی افزود: «من اطمینان دارم که اگر وزارت امور خارجه نیز به این نتیجه نمیرسید که چنین سیاستی غیرقابلقبول است، این اتفاق نمیافتاد. البته ساختار جدید این روابط نیازمند کار و بررسی است. این امر به همکاری نیاز دارد و از جانب ما آمادگی کامل وجود دارد تا هر زمان که آمریکا ایجاد فرمت جدیدی از روابط با گرجستان را ضروری بداند، در این مسیر گام برداریم.» بازیابی و احیای مشارکت راهبردی همهجانبه میان واشنگتن و تفلیس ممکن است در آیندهای بسیار نزدیک محقق شود که با توجه به «پیوستن» گرجستان به «مسیر ترامپ»، کاملاً طبیعی به نظر میرسد.
تلاش مسکو برای احیای نفوذ و روابط دیپلماتیک
در مقابل، به نظر میرسد روسیه نیز گرجستان را «آخرین شانس» برای حفظ نفوذ خود بر مسیرهای ارتباطی و استراتژیک قفقاز جنوبی میبیند. از سوی مسکو، درخواستها برای احیای روابط دیپلماتیک به طور فزایندهای و با اصرار بیشتر شنیده میشود. به عنوان مثال، در تاریخ ۱۵ فوریه ۲۰۲۶، میخائیل گالوزین، معاون وزیر امور خارجه روسیه، اظهارات ستایشآمیز متعددی خطاب به گرجستان بیان کرد و بر «وحدت معنوی» دو کشور تأکید کرد.
میخائیل گالوزین اظهار داشت: «پیوندهای ما ماهیتی طبیعی دارند و برخلاف آنچه در غرب تلاش میشود القا کنند، به طور مصنوعی از سوی روسیه تحمیل نشدهاند. اساس این روابط بر وحدت معنوی و پیوندهای تاریخی و فرهنگی چند صد ساله استوار است. ما شاهدیم که مقامات کنونی گرجستان در تلاش برای بازگرداندن حاکمیت مستقل به کشورشان هستند. آنها از وضعیتی که در آن سیاست داخلی گرجستان به سختی از سیاست خارجی اتحادیه اروپا قابل تشخیص است، رضایت ندارند. ما تلاشهای تفلیس برای پایان دادن به دیکتههای خارجی و همچنین اقدامات آنها در جهت حفظ هویت گرجی را با درک متقابل میپذیریم.» معاون وزیر خارجه روسیه همچنین به روابط تجاری میان دو کشور اشاره کرد و افزود که در سال ۲۰۲۵، حجم مبادلات تجاری به رکورد ۲.۷ میلیارد دلار رسید و روسیه تأمینکننده اصلی گندم و نفت گرجستان است. در صنعت حیاتی گردشگری گرجستان نیز تقریباً از هر چهار گردشگر، یک نفر از روسیه است.
گالوزین فقدان روابط دیپلماتیک میان دو کشور را با پویایی کنونی تجارت در تضاد دانست و به تفلیس پیشنهاد کرد تا تأمل کند که در صورت احیای روابط دیپلماتیک با مسکو، چه دستاوردهای بیشتری میتوانست حاصل شود.
بنبست ترانزیتی و سایه واشنگتن بر خروج روسیه از منطقه
مقامات تفلیس اما معتقدند که بدون احیای تمامیت ارضی گرجستان، هیچگونه گفتگویی درباره احیای روابط دیپلماتیک یا ترانزیت ریلی با روسیه در کار نخواهد بود. آنچه مسکو را به عجله وامیدارد، چشمانداز «اخراج ژئوپلیتیکی کامل» این کشور از منطقه قفقاز جنوبی توسط واشنگتن است. علاوه بر این، روسیه با خطر از دست دادن قریبالوقوع سرمایهگذاریهای خود در زیرساختهای ریلی ارمنستان نیز مواجه است. سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت ملی روسیه، با ابراز خشم از پیشنهاد نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان مبنی بر واگذاری امتیاز مدیریت راهآهن این کشور به کشوری دیگر، یادآور شد که حجم سرمایهگذاریهای روسیه در شبکه ریلی ارمنستان در طول نزدیک به ۲۰ سال، از مرز ۳۰ میلیارد روبل فراتر رفته است.
شویگو خاطرنشان کرد: «و حالا نیکول پاشینیان میگوید که حضور راهآهن ارمنستان در امتیاز یک شرکت روسی، شرکای بالقوه را فراری میدهد و مانع از اجرای پروژههای منطقهای میشود، و به همین دلیل به فکر واگذاری مدیریت شبکه ریلی ارمنستان به کشوری است که هم با روسیه و هم با ارمنستان دوست باشد.» امروزه روسیه برای «نجات» موقعیت خود در ارمنستان و حفظ نفوذ بر مسیرهای ترانزیتی قفقاز جنوبی، همچنان در حال صرف هزینهها و منابع خود است. در بخش سوخومی - اوچامچیرا در منطقه آبخازیا، کارکنان راهآهن روسیه به شدت در حال انجام عملیات تعمیر و بازسازی خطوط ریلی هستند. مسکو آشکارا امیدوار است تا با تفلیس بر سر برقراری ارتباط ریلی از طریق آبخازیا به توافق برسد.
سادهلوحانه است اگر تصور کنیم که واشنگتن در برابر تلاشهای روسیه برای احیای نفوذ خود در گرجستان و قفقاز جنوبی بیتفاوت خواهد ماند. در حالی که توجهات به سفر جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا به جمهوری آذربایجان و ارمنستان جلب شده بود و رسانهها در این باره بحث میکردند که چرا او به گرجستان سفر نکرده است، ارتباط بسیار مهمی میان تفلیس و واشنگتن شکل گرفت. در تاریخ ۷ الی ۱۰ فوریه ۲۰۲۶، ماموکا مدینارادزه، رئیس سرویس امنیت دولتی گرجستان به دعوت طرف آمریکایی سفری به آمریکا داشت. این موضوع شاخص دیگری است که نشان میدهد به دور از هیاهو و جنجالهای رسانهای، تعاملات میان کاخ سفید و مقامات گرجستان از قبل آغاز شده و در جریان است.
