پشت پرده توافق میلیاردی ایران و روسیه: رشت-آستارا خطری که غرب را به وحشت انداخت!
ایران و روسیه برای توسعه کریدور ریلی شمال-جنوب و ترانزیت کالا، پروژه مهم راهآهن رشت-آستارا را تامین مالی میکنند.
تهران و مسکو تمامی جزئیات مربوط به احداث خط راهآهن راهبردی رشت-آستارا را نهایی کردهاند. این پروژه حیاتی، حلقه مفقوده کریدور حملونقل بینالمللی «شمال-جنوب» محسوب میشود و قرار است توافقنامه نهایی آن در جریان رویداد «هفته حملونقل» در مسکو به امضا برسد. عملیات اجرایی و میدانی این طرح عظیم زیرساختی از اوایل فروردینماه آغاز خواهد شد.
نهایی شدن توافق و آغاز عملیات اجرایی
سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی فدراسیون روسیه و رئیس مشترک کمیسیون بیندولتی دو کشور، اعلام کرد که مسکو و تهران از همان روزهای آغازین ماه آوریل (اواسط فروردینماه)، اجرای عملی، فنی و میدانی پروژه راهآهن رشت-آستارا را به طور رسمی آغاز خواهند کرد. وی این خط ریلی را عنصری بیبدیل در اتصال شبکههای ریلی اوراسیا دانست که نقشی کلیدی در تکمیل کریدور بینالمللی شمال-جنوب ایفا میکند.
تسیویلف افزود: «ما عملاً تمامی مسائل و چالشهایی که پیش از این در مسیر اجرای پروژه قرار داشتند را مورد بازبینی قرار داده و با موفقیت حلوفصل کردهایم. این موارد شامل موضوعات بسیار پیچیدهای همچون تملک اراضی و همچنین دریافت معافیتها و تسهیلات قانونی لازم بود. امروز به این جمعبندی قطعی رسیدیم که در تاریخ اول آوریل، همزمان با برگزاری هفته حملونقل در فدراسیون روسیه، توافقنامه نهایی برای آغاز عملیات اجرایی این پروژه به امضای طرفین خواهد رسید.» وی همچنین از تلاشهای شبانهروزی کارشناسان و متخصصان در آمادهسازی این طرح پیچیده قدردانی کرد.
مذاکرات کلیدی تهران و مسکو بر سر چالشها
ولادیسلاو کندراتیف، سردبیر پورتال تحلیلی «پیک کاسپین» مستقر در آستراخان، به تشریح جزئیات مذاکرات فشرده بین تهران و مسکو پرداخت. وی تاکید کرد که دو کشور از دیرباز علاقهمند به احداث این خط آهن استراتژیک بودهاند و همین امر موجب پیشرفت سریع و سازنده گفتوگوها شد.
چالشهای فنی: استاندارد عرض ریل
کندراتیف یکی از اولین مسائل فنی مورد بحث را موضوع عرض استاندارد ریلها برشمرد. در حالی که در روسیه و کشورهای پساشوروی از ریلهای پهنتر (۱۵۲۰ میلیمتر) استفاده میشود، ایران به دلیل تبعیت از استانداردهای اروپایی از ریلهای باریکتر (۱۴۳۵ میلیمتر) بهره میبرد. وی توضیح داد که محل دقیق تعویض بوژی و چرخ قطارها (در مرز با جمهوری آذربایجان و در شهر آستارا یا در رشت) و حتی ایده احداث خط ریلی با گیج روسی تا بنادر جنوبی ایران، از جمله موضوعات مورد تبادل نظر بوده است.
تامین مالی پروژه و خنثیسازی تحریمها
موضوع دوم و از اهمیت بالا، هماهنگی همهجانبه در خصوص نحوه تامین مالی این طرح کلان بود. احداث خطوط راهآهن پروژهای بهشدت سرمایهبر است و با توجه به تحریمهای گسترده علیه ایران، تامین یکتنه منابع مالی برای بودجه دولت ایران دشوار به نظر میرسید. بنابراین، مذاکرات فشردهای برای تعیین سهم هر کشور در پرداخت هزینههای عمرانی و همچنین بهینهسازی برآورد نهایی هزینهها صورت گرفت.
چالش تملک اراضی مستعد کشاورزی
کندراتیف یکی دیگر از پیچیدگیهای اساسی و زمانبر این طرح را مسئله تملک و آزادسازی اراضی متعلق به شهروندان برای عبور ایمن خط آهن عنوان کرد. مسیر راهآهن رشت-آستارا از مناطق حاصلخیز و دارای ارزش اقتصادی بالا برای کشت برنج و باغات میوه عبور میکند. خریداری و جلب رضایت مالکان این اراضی پروسهای پیچیده و حساس بود که بسیاری از جزئیات آن به اطلاع عموم نرسید.
نقش نهادهای توانمند داخلی در احداث زیرساختها
سردبیر پورتال تحلیلی «پیک کاسپین» در پایان تحلیل خود اظهار داشت که عملیات ساختوساز توسط یک هلدینگ بزرگ وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی انجام خواهد پذیرفت. بر اساس اطلاعات موجود، احداث این خط آهن کلیدی توسط یکی از زیرمجموعههای این هلدینگ و بدون مشارکت مستقیم شرکت راهآهن دولتی روسیه صورت خواهد گرفت. نقش اصلی طرف روسی بیشتر معطوف به تامین منابع ارزی و مالی خواهد بود، اما این احتمال وجود دارد که ایران در مراحل پیچیده طراحی مهندسی از تخصص کارشناسان روس بهرهمند شود. بار اصلی عملیات اجرایی قطعا بر عهده پیمانکاران ایرانی خواهد بود.
اهمیت راهبردی کریدور شمال-جنوب برای شکوفایی اقتصاد
کریدور بینالمللی «شمال-جنوب» نه تنها یک مسیر ترانزیتی، بلکه یک شاهراه حیاتی و شاهرگ اقتصادی حملونقل کالا در مقیاس جهانی است. عملیات نقشهبرداری، مطالعات زمینشناسی و امکانسنجی برای احداث خط ریلی ۱۶۰ کیلومتری رشت-آستارا از اردیبهشتماه آغاز شده بود که با چالشهایی در زمینه تملک اراضی کشاورزی و عملیات پیمانکاری مواجه شد، اما اکنون تمامی آنها برطرف شدهاند.
پیش از این نیز گزارشهای متعددی درباره اهمیت بیبدیل این مسیر ترانزیتی منتشر شده بود. هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حملونقل ایران، پیشتر اعلام کرده بود که با راهاندازی این کریدور، ایران قادر خواهد بود درآمدهای ارزی سرشاری از محل ترانزیت کالا به دست آورد که میتواند بهراحتی با درآمدهای حاصل از صادرات نفت خام برابری کند.
ابعاد جهانی و سرمایهگذاری در کریدور بینالمللی
کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب، مناطق شمالی اروپا را از طریق خاک روسیه، قفقاز و کشورهای آسیای مرکزی، به بنادر اقیانوس هند متصل میکند. قطعه ۱۶۰ کیلومتری راهآهن رشت-آستارا امکان تردد یکپارچه و بدون وقفه قطارها تا بنادر جنوبی ایران در خلیج فارس را تضمین میکند. ارزش کل سرمایهگذاری برای این پروژه عظیم حدود ۱.۶ میلیارد یورو برآورد شده است. توافقنامه بنیادین این کریدور استراتژیک در سال ۲۰۰۰ میلادی میان سه کشور روسیه، ایران و هند به امضا رسید و در حال حاضر، این شاهراه که شامل سه شاخه اصلی است، ۱۲ کشور عضو را در بر میگیرد و نویدبخش تحولی شگرف در ترانزیت جهانی است.