راز سردرگمی انرژی ترکیه فاش شد: فسیلی یا سبز؟ پایانی شوکه کننده در انتظار است!
ترکیه با دیپلماسی انرژی فعال، اکتشافات و توسعه تجدیدپذیر، در مسیر کاهش وابستگی و تقویت جایگاه جهانی خود گام برمیدارد.
سیاست خارجی ترکیه که تا چند سال پیش غالباً بر پایه مداخلهگرایی نظامی استوار بود، این روزها شاهد دگرگونی جدی و جهتگیری عمده به سوی دیپلماسی انرژی است. در حال حاضر، اخبار مربوط به فعالیتهای آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی، به اندازه اخبار هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، مورد توجه قرار میگیرد. در حالی که رسانههای نزدیک به دولت اردوغان از دیپلماسی انرژی به عنوان عملیاتی موفقیتآمیز و بیسابقه یاد میکنند، کارشناسان حوزه انرژی بر این باورند که این «بیشفعالی» در حوزههای متعدد، نشانهای از تنگناهای استراتژیک است.
تحول در دیپلماسی انرژی و گسترش نفوذ
این تغییر رویکرد با امضای قراردادهای کلان انرژی با شرکای بینالمللی همراه بوده است. یکی از نمونههای برجسته، قرارداد ۵۰ میلیارد دلاری خرید گاز مایع (LNG) با آمریکا بود که در سال ۲۰۲۵ میلادی بین رجب طیب اردوغان و دونالد ترامپ در کاخ سفید امضا شد. این قرارداد توسط بسیاری از تحلیلگران به عنوان امتیازی برای اعتمادسازی آنکارا به واشنگتن و فاصله گرفتن از مسکو تلقی گردید. اما این تنها گام نبود و در ادامه، وزیر انرژی ترکیه مذاکرات و قراردادهای متعددی با طرفهای آمریکایی به امضا رساند.
قراردادهای بینالمللی و تنوع منابع
یکی از جدیدترین اقدامات ترکیه در این راستا، امضای قرارداد با شرکت آمریکایی شورون (Chevron) برای اکتشاف و تولید نفت و گاز است. این توافق که در استانبول و با حضور آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی، به امضا رسید، به گفته وی دستاوردهایی در حوزه اکتشاف و تولید مشترک به دنبال خواهد داشت. وزارت انرژی و منابع طبیعی ترکیه اعلام کرده است که پس از تامین امنیت استانهای مرزی، اکتشاف نفت در کوهستان گابار توسعه یافته و تلاشهای اکتشافی در دریای سیاه و سواحل قبرس نیز ادامه دارد. همچنین ترکیه برای فعالیتهای اکتشافی مشترک با کشورهای آفریقایی مانند لیبی و سومالی نیز برنامهریزی کرده است.
علاوه بر این، ترکیه قراردادهای اکتشافی با شرکتهای بزرگی چون اکسون موبیل (ExxonMobil) و بریتیش پترولیوم (BP) منعقد کرده است. توافق با BP انتظار میرود شامل مدل کاری مشترک در تحقیقات لرزهنگاری و عملیات حفاری باشد. هدف ترکیه این است که شرکت ملی نفت خود را در سالهای آینده به تولید روزانه یک میلیون بشکه برساند. همکاری اکتشافی با شورون در هر دو حوزه خشکی و فراساحلی پیش خواهد رفت که البته در مقطع کنونی، انتظارات ترکیه خوشبینانه به نظر میرسد. توافق با شورون برای دولت اردوغان دارای ارزش نمادین بوده و بخشی از استراتژی این کشور برای افزایش امنیت تامین انرژی و کاهش وابستگی به واردات نفت و گاز طبیعی از روسیه تلقی میشود. امضای قرارداد با اسو (Esso)، زیرمجموعه اکسون موبیل، نیز فعالیتهای اکتشاف انرژی در دریای سیاه و مدیترانه را پوشش میدهد و ترکیه امیدوار است با این سپر، از انتقادات قبرس، یونان و دیگر کشورهای منطقه بکاهد.
همکاری با عربستان و چالشهای پروژههای تجدیدپذیر
در جریان سفر رئیس جمهور اردوغان به ریاض، قراردادی امضا شد که بر اساس آن، عربستان سعودی بودجههای لازم برای احداث یک نیروگاه بزرگ انرژی خورشیدی در ترکیه را تامین خواهد کرد. با این حال، فیلز پهلوان، تحلیلگر انرژی، تعدد قراردادها با آمریکا، انگلیس، عربستان و دیگران را جالب توجه میداند اما معتقد است که این اقدامات با شعارهایی همچون رفع وابستگی و تامین امنیت انرژی پایدار توجیه میشوند، در حالی که واقعیت نشاندهنده آسیب و اشکال ساختاری جدی، از جمله تناقض و بلاتکلیفی در تصمیمات سیاست انرژی است. وی تاکید میکند که تعدد قراردادها لزوماً به معنای طراحی سیاست انرژی بر مبنای همکاری با همه نیست، بلکه نشاندهنده نوعی توسعه بیمسیر و آزمون و خطا است.
پهلوان همچنین به این نکته اشاره میکند که در مورد جذب سرمایهگذاری خارجی در انرژی تجدیدپذیر، باید پرسید که آیا این اقدام افزایش ظرفیت است یا ایجاد وابستگی جدید؟ به عنوان مثال، توافقنامه با سعودیها برای ساخت نیروگاههای خورشیدی و بادی با ظرفیت کل ۵۰۰۰ مگاوات، در مرحله اول شامل احداث ۲۰۰۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی در سیواس و کارامان میشود. اما طبق مدل اعلام شده، سرمایهگذاریها کاملاً از خارج تامین مالی شده، نیروگاهها توسط شرکتهای سعودی ساخته میشوند و ضمانت خرید ۲۵ ساله برای برق تولیدی ارائه میگردد. این ساختار بیشتر یک تعهد خرید انرژی بلندمدت است تا سرمایهگذاری مستقیم. این در حالی است که ترکیه ظرفیت فنی و زیرساخت تولید داخلی برای ساخت نیروگاههای انرژی تجدیدپذیر از طریق منابع عمومی را دارد، اما به جای آن به مدل تامین مالی خارجی بلندمدت روی آورده است.
منتقدان معتقدند که دولت اردوغان تمایلی به اطلاعرسانی شفاف درباره "قیمت تمام شده" ندارد و به جای آن بر مفهوم مبهم "انرژی ارزان" تاکید میکند. به عنوان مثال، قیمتهای خرید اعلام شده برای کارامان (۱.۹۹۵ یورو به ازای هر کیلووات ساعت) و سیواس (۲.۳۴۱۵ یورو به ازای هر کیلووات ساعت) به عنوان ارقام «بسیار پایین» معرفی میشوند. اما با لحاظ کردن ضمانت خرید ثابت ۲۵ ساله، ریسک نرخ ارز به بخش دولتی منتقل شده و هزینههای متعادلسازی شبکه را پوشش نمیدهد. همچنین تولید برق در این نیروگاه خورشیدی در ساعات اوج نیاز به شکل چشمگیری کاهش مییابد و با ظرفیت پایین ذخیرهسازی و چالشهای ادغام شبکه، این پروژه با موانع جدی روبرو خواهد شد.
تناقض در رویکرد سوختهای فسیلی و اهداف اقلیمی
علاوه بر سرمایهگذاری در بخش تجدیدپذیر، گامهای برداشته شده در زمینه سوختهای فسیلی نیز از اهمیت ویژهای در درک جهتگیری سیاست انرژی ترکیه برخوردار است. توافقنامه اکتشاف و تولید نفت و گاز طبیعی بین شرکت نفت ترکیه و شورون، نشان میدهد که تولید سوختهای فسیلی همچنان به عنوان یک حوزه استراتژیک در سیاست انرژی ترکیه دیده میشود. این تصویر مشابه در روابط انرژی بین ترکیه و مصر نیز دیده میشود و نشان میدهد که ترکیه فعلاً به سوخت فسیلی وابسته خواهد ماند و اتکا به بخش تجدیدپذیر، همچون یک اقدام کماثر و تزیینی به نظر میرسد.
همه اینها در حالی است که ترکیه در حال آماده شدن برای میزبانی اجلاس جهانی COP31 در سال ۲۰۲۶ است. در این اجلاس، همسویی بین سیاست انرژی ترکیه و گفتمان اقلیمی آن در مقیاس بینالمللی آزمایش خواهد شد. با این حال، وقتی توافقنامههای اخیر بررسی میشوند، مشخص میشود که مسئله واقعی در مسیر COP31، اهداف انتشار گازهای گلخانهای نیست، بلکه مسئله جهتگیری سیاست انرژی است. این موضوع نشان میدهد که در تریبون تبلیغات داخلی، دسترسی بیوقفه به برق برای میلیونها خانوار به عنوان مسئله اجتماعی اهمیت دارد و پیامدهای وابستگی به سوخت فسیلی نادیده گرفته میشود، اما در تریبون تبلیغات خارجی، صرفاً بر روی بخش تجدیدپذیر مانور داده میشود. کارشناسان تاکید میکنند کشوری که میزبان COP31 است، باید به وضوح بیان کند که چگونه، با چه سرعتی و با چه ابزاری سوختهای فسیلی را کنار خواهد گذاشت و با چه درکی، گذار به انرژیهای تجدیدپذیر را طراحی و منافع عمومی، محلی و اجتماعی را در اولویت قرار میدهد.
