هشدار جدی! پروژه «تریپ»: آمریکا با این نقشه شوم، آسیای مرکزی را به چه سرنوشتی دچار میکند؟
آسیای مرکزی، صحنه رقابت ژئوپلیتیکی آمریکا، چین و روسیه بر سر کریدورهای اقتصادی و ترانزیت انرژی است.
تحولات ژئوپلیتیک جاری در جهان، اشتهای بازیگران بینالمللی را برای حضور فعال در مناطق دارای نقش کلیدی بهعنوان قطبهای حملونقل و تأمینکننده منابع ارزشمند، بهشدت افزایش داده است. در این میان، منطقه آسیای مرکزی به دلیل موقعیت استراتژیک خود جایگاه ویژهای یافته است؛ موضوعی که برگزاری نشست سران «C5+1» در نوامبر سال گذشته در واشنگتن، گواهی آشکار بر تمایل دولت وقت آمریکا برای افزایش نفوذ در کشورهای این منطقه بود.
این روند دیپلماتیک اکنون وارد فاز اجرایی و اقتصادی شده است. اخیراً شهر بیشکک میزبان مجمع دو روزه «B5+1» بود که در آن نمایندگان محافل تجاری و ساختارهای دولتی کشورهای آسیای مرکزی و آمریکا حضور داشتند. نکته قابلتأمل این است که بخش عمدهای از دستور کار این رویداد به پروژه موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» (TRIPP) اختصاص داشت.
«سرجیو گور»، فرستاده ویژه رئیسجمهور آمریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی، در این نشست مدعی شد که پس از اجلاس تاریخی واشنگتن در ۸ اوت ۲۰۲۵، آمریکا با جدیت به دنبال پیشبرد این مسیر است. وی اظهار داشت: «پروژه TRIPP ترانزیت بدون مانع از آسیای مرکزی از طریق قفقاز جنوبی به سمت غرب را تسهیل خواهد کرد. این یک گام تاریخی در مسیر ایجاد اقتصادهای قوی و بههمپیوسته و حفظ صلح در منطقه است.»
اهداف پنهان واشنگتن در آسیای مرکزی
در خصوص اهداف پشت پرده این طرح، کارشناسان منطقه تحلیلهای متفاوتی ارائه کردهاند. تحلیلگران اقتصادی از قزاقستان و قرقیزستان، ابعاد پنهان استراتژی واشنگتن را تشریح کردهاند.
«پیوتر اسوویک»، سیاستمدار و تحلیلگر اقتصادی قزاق، معتقد است که فعالیتهای فزاینده آمریکا در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، با هدف تثبیت و تحکیم موقعیت واشنگتن در این مناطق صورت میگیرد. وی با استفاده از یک تشبیه معنادار گفت: «همانطور که میگویند، ابتدا باید ستونهای ادعا را کوبید و سپس بررسی کرد که آیا شنزاری از طلا وجود دارد یا خیر. آمریکاییها نیز حضور خود را مشخص و در برخی جاها فعال میکنند تا آنچه را که از قبل داشتهاند، تثبیت کنند.»
اسوویک به حضور اقتصادی غرب در قزاقستان اشاره کرد و افزود: «در قزاقستان، این حضور شامل امتیازات آمریکایی-اروپایی در میادین نفتی "تنگیز"، "کاراچاگناک" و "کاشاگان" است. اما مهمتر از همه، خط لوله کنسرسیوم خط لوله کاسپین (CPC) است که به بندر نووراسییسک میرود، چرا که در سهام آن داراییهای آمریکایی وجود دارد. در روند تحولات جهانی، از جمله مذاکرات صلح احتمالی پیرامون اوکراین، به نظر میرسد به آمریکاییها اجازه داده خواهد شد تا امتیازات خود را در آسیای مرکزی حفظ کنند.»
به عقیده این کارشناس سیاسی، مشکل اصلی در این است که نظم جهانی پیشین در حال دگرگونی است و نظم جدید هنوز کاملاً تعریف نشده است؛ از این رو، تمام استراتژیهای کنونی آمریکا بیشتر جنبه «شناسایی» دارند.
کریدور میانی و رقابت با چین
اسوویک در خصوص توسعه «کریدور میانی» تصریح کرد: «باید درک کرد که کشور دریافتکننده، کشور فرستنده و کشور ترانزیتکننده چه کسانی هستند. کریدور مسیر ترامپ TRIPP برای آمریکا به خودی خود مهم نیست، بلکه در چارچوب کل کریدور میانی و در چشمانداز آینده اهمیت دارد. زیرا فردا این مسیر ممکن است جادهای از روسیه و از طریق قفقاز به ترکیه یا ایران باشد؛ گزینهای که ممکن است چینیها، روسها یا همه با هم از آن استفاده کنند. این ابهام، طبیعتاً واشنگتن را نگران میکند.»
وی افزود: «فرستندگان آشکار منابع در اینجا قزاقستان (نفت) و جمهوری آذربایجان (نفت و گاز) هستند. علاوه بر این، باکو نقش ترانزیتکننده را نیز ایفا میکند. همچنین چین در هر سناریویی یک فرستنده بزرگ خواهد بود، اما اینکه چه کسی دریافتکننده اصلی خواهد شد (روسیه، هند، پاکستان، ایران یا اروپا) مشخص نیست. منافع آمریکا در اینجا، در هر صورت و با هر چیدمانی، این است که حضور خود را برای ایجاد مانع در برابر چین تثبیت کند. آمریکاییها احتمالاً مایلند در ترانزیت خط شمال-جنوب (از روسیه تا اقیانوس هند) مشارکت کنند، اما برای این کار باید با مسکو هماهنگ شوند.»
رقابت قدرتها: ابزارسازی از اقتصاد در آسیای مرکزی
از سوی دیگر، «عمر موتعلیف»، تحلیلگر و اقتصاددان قرقیز، بر این باور است که مجمع تجاری «B5+1» چالشی جدی برای سایر بازیگران جهانی است که خواهان گسترش نفوذ خود در منطقهاند و این امر بیش از همه نگرانی چین و روسیه را برمیانگیزد. در این نشست، «دانیار آمانگلدیف»، معاون اول رئیس کابینه وزرای قرقیزستان، از تبدیل شدن آسیای مرکزی با بازار ۸۰ میلیون نفری به یک مرکز مهم تجارت جهانی سخن گفت. همچنین «یرساین ناگاسپایف»، وزیر صنعت و ساختمان قزاقستان، با افتخار اعلام کرد که آمریکا با حجم سرمایهگذاری ۱۰۰ میلیارد دلاری، بزرگترین سرمایهگذار در قزاقستان است.
موتعلیف در این باره گفت: «همه اینها نشاندهنده مقیاس همکاری و حضور آمریکا در منطقه است. اکنون آسیای مرکزی شاهد نبرد عملی مراکز قدرت برای نفوذ است و پویایی این رویارویی در حال افزایش است.» وی تأکید کرد: «صحبتهای سرجیو گور درباره مسیر ترامپ TRIPP در بیشکک تصادفی نبود. آمریکا با دستور کار گستردهای به آسیای مرکزی میآید و فرمول TRIPP را به عنوان نمونهای از موفقیت ژئوپلیتیک و اقتصادی معرفی میکند. در واقع، این پروژه یک کارت پستال تبلیغاتی اقتصادی برای توسعه و ترویج نفوذ است.»
به گفته این کارشناس، مجمع اخیر نشان داد که آمریکاییها تصمیم گرفتهاند از مسیر مالی و فناوریهای نوین وارد شوند؛ یعنی دقیقاً همان روشی که چین با سرمایهگذاریهای کلان در زیرساختها و منابع علمی کشورهای منطقه انجام میدهد.
دیجیتالیسازی و کریدور زنگهزور: میدانهای جدید رقابت
علاوه بر تمرکز بر زیرساختهای کریدور میانی، آمریکا به دنبال دیجیتالیسازی کامل ساختارهای کشورهای آسیای مرکزی است. کارشناسان در این مجمع تأکید کردند که آسیای مرکزی میتواند با تکیه بر خدمات دیجیتال و پلتفرمهای فرامرزی، مراحل توسعه را جهشی طی کند. تحلیلگران معتقدند که آسیای مرکزی به تدریج به عنوان منبع بالقوه مواد خام برای صنایع پیشرفته (High-Tech) مورد توجه آمریکا و شرکای آن قرار میگیرد.
موتعلیف در پایان به موضوع کریدور زنگهزور در قفقاز جنوبی اشاره کرد و گفت: «توسعه و سرمایهگذاری در کریدور زنگهزور اکنون در نقطه تلاقی منافع بازیگران جهانی قرار دارد. پس از آمریکا، استراتژیستهای بروکسل به سمت آن کشیده میشوند و احتمالاً به زودی شاهد درخواستهای جدیدی برای حضور چین و کشورهای عربی در این منطقه خواهیم بود. هر کشوری باید مشخص کند چقدر میتواند در جریان بار از طریق کریدور زنگهزور سرمایهگذاری کند، چرا که حوزههای نفوذ در منطقه بر اساس همین مشارکتها شکل میگیرد.»
