ترکیه در آستانه کابوس سوریه؟ بمب ساعتی کردها به صدا درمیآید!
توافق دمشق-قسد، تحولی کلیدی در امنیت شمال سوریه با نگرانیهای ترکیه از پ.ک.ک و کردها.
همزمان با ورود ارتش سوریه به شهرهای کردنشین شمال این کشور، رسانههای ترکیه این رویداد را غالباً با تیتر «پایان اشغال ۱۲ ساله» پوشش دادند. این اقدام در چارچوب توافق میان دولت سوریه و شبهنظامیان موسوم به «قسد» صورت گرفته است.
بازگشت کنترل به شهرهای کردنشین سوریه
رسانهها و جراید ترکیه اعلام کردهاند که در ۱۲ سال گذشته، کنترل شهرهای کردنشین و برخی مناطق عربنشین شمال و شرق سوریه بر عهده شبهنظامیان «قسد» (از گروههای وابسته به پ.ک.ک) بوده است و اکنون این مناطق "آزاد شدهاند". نخستین گام برای اجرای توافق قسد و دمشق روز گذشته برداشته شد و هزاران نفر از نیروهای ارتش سوریه وارد مناطق کردنشین شدند. بسیاری از روزنامههای نزدیک به حزب عدالت و توسعه ترکیه، این خبر را با لحنی جانبدارانه منتشر کردند.
روزنامههای نزدیک به حزب عدالت و توسعه، به ویژه روزنامههای دارای گرایش اخوانی و سلفی، خبرنگاران خود را برای پوشش خبر ورود نیروهای دولتی به شهرهای کردنشین سوریه اعزام کردند.
جزئیات توافق و استقبال مردمی
روزنامه ینی شفق، یکی از این روزنامهها، در گزارشی مفصل نوشت: «گام نخست برای اجرای توافقنامه امضا شده بین دولت سوریه و سازمان قسد برداشته شد و نیروهای امنیت داخلی سوریه که به طور ویژه آموزش دیدهاند، وارد منطقه مرزی عینالعرب (کوبانی) و مرکز شهر حسکه شدند.» این روزنامه افزود که مردم حسکه با شور و شوق از نیروهای دولتی استقبال کرده و پرچمهای سوریه را برافراشتند. سرتیپ مروان العلی، فرمانده امنیت داخلی حسکه، اعلام کرد که روند ادغام نیروها آغاز شده است. این روزنامه با تصرف حسکه و عینالعرب، "نقشه سوریه را کاملاً یکرنگ" توصیف کرد.
امتیازات به شبهنظامیان کُرد و نگرانیهای ترکیه
نکته مهم در اجرای توافق بین دمشق و نهادهای وابسته به پ.ک.ک در سوریه این است که برخی امتیازات نسبی و حداقلی به شبهنظامیان کُرد داده شده است. از دید برخی تحلیلگران ترکیه، این امتیازات به مثابه شریک شدن آنان در ساختار حکومت سوریه تلقی میشود. این موضوع احتمال طرح مطالبات جدید پ.ک.ک در داخل خاک ترکیه را نیز مطرح کرده است.
ارسلان بولوت، تحلیلگر ترکیهای، در بررسی این موضوع میگوید: «در سوریه، پ.ک.ک به شریک دولت تبدیل شد؛ اکنون نوبت ترکیه است.»
صلح یا سهیم شدن در قدرت؟ نگاهی عمیقتر به توافق
ارسلان بولوت، تحلیلگر ارشد روزنامه ینیچاغ، در ادامه تحلیل خود میافزاید: «توافقنامهای بین دولت سوریه و نهادهای وابسته به پ.ک.ک امضا شد. همان نهادهای وابسته و شبهنظامیانی که با نامهایی مانند قسد و ی.پ.گ، مدتها شمال سوریه را در کنترل داشتند. این توافق که گفته میشود تحت فشار تام باراک، فرستاده ویژه رئیسجمهور سابق آمریکا دونالد ترامپ، امضا شده، در افکار عمومی منطقه و جهان به عنوان توافق صلح قلمداد شد. اما واقعیت این است که همین متن، کاری کرده که شاخه سوری پ.ک.ک در ارتش سوریه صاحب ۴ تیپ مستقل شود و همچنان در حسکه، قامیشلی و کوبانی دارای قدرت باشد.»
بولوت خاطرنشان میکند: «فعالیت ۴ تیپ نظامی، فعالیت پلیس محلی و چندین امتیاز دیگر، به این معنی است که عملاً یک دولت خودمختار در داخل دولت سوریه و یک ارتش در داخل ارتش در سوریه ایجاد شده است.» عمر چلیک، معاون اردوغان در حزب عدالت و توسعه و سخنگوی این حزب، اذعان کرده است که وضعیت جدید در سوریه توسط قدرتهای جهانی طراحی و اجرا شده است. او بارها بر تأکید اردوغان بر «سوریه واحد» اشاره کرده بود. بولوت در ادامه میپرسد: «آیا این یک سوریه واحد است؟ آیا چنین چیزی، هیچ نوع پیامد خطرناکی برای ترکیه نخواهد داشت؟» و پاسخ میدهد: «به اذعان خود سخنگوی حزب عدالت و توسعه، تمام مسائل شمال سوریه و مذاکرات صلح با پ.ک.ک در ترکیه، به طور کامل در هم تنیدهاند. آن سازمان تروریستی که قرار بود در ارتش سوریه ادغام شود، حالا در آنجا ۴ تیپ مستقل دارد و این مطلقاً مسئله عادی و بیاهمیتی نیست.»
تأثیرات منطقهای و داخلی در ترکیه
در ارتباط با تأثیرگذاری ابعاد مربوط به سهیم شدن کردها در ساختار قدرت در سوریه بر مسائل ترکیه، تونجر باقرخان، رهبر حزب دموکراتیک خلقها (دمپارتی) که به پ.ک.ک وابسته است، به طور رسمی از حقوق کردها در سوریه حمایت کرده و میگوید: «ما از دولت سوریه میخواهیم ساختارهای اداری-اجرایی کردها را به رسمیت بشناسد و زمینه را برای آموزش زبان کُردی نیز مهیا کند. زمان آن رسیده که کردها در ترکیه نیز حقوق و آزادیهای دموکراتیک خود را تضمین و به دست آورند.»
رهبر دمپارتی همچنین اظهار داشته است: «به رسمیت شناختن حقوق کردها در ترکیه و در چارچوب یک دولت واحد امکانپذیر است. در این کشور و در سال ۱۹۲۳ میلادی، موجودیت جمهوری اعلام شد، اما ناقص ماند. ما میتوانیم با افزودن مسئله کردها به مشروعیت جمهوری، این روند را تکمیل کنیم. میتوانیم از زبانی فراتر از هویتها در قانون اساسی استفاده کنیم. میتوانیم آموزش به زبان مادری را تضمین کنیم.» ارسلان بولوت معتقد است که حمایتهای مکرر اکرم اماماوغلو و اوزگور اوزل از این سخنان، برای ترکیه خطرناک خواهد بود. با این حال اردوغان و باغچلی، دو شریک ائتلاف جمهور، با چنین پیشنهادهایی به شکل قاطعانه مخالفت نکردهاند.
نگرانیهای امنیتی ترکیه: دیدگاه دیپلمات سابق
عمر اونهون، سفیر سابق ترکیه در دمشق در دوران زمامداری بشار اسد و از دیپلماتهای کارکشته ترکیه در پرونده سوریه، اکنون بازنشسته شده و به عنوان نویسنده و پژوهشگر فعالیت میکند. او درباره اثرگذاری مسائل کردهای سوریه بر معادلات سیاسی-امنیتی و حقوقی ترکیه میگوید: «همچنان که نمیتوان پ.ک.ک را از قسد و ی.پ.گ جدا دانست، موضوعات کُردی سوریه و ترکیه را نیز نمیتوان از هم جدا کرد. برخی از مقامات ما ادعا میکنند که موضوعات قانون اساسی ترکیه و مسیر مذاکره با پ.ک.ک هیچ ربطی به موضوعات سوریه ندارد. ولی این سخن واقعبینانه نیست. آنچه در این دو کشور اتفاق میافتد به نوعی بر یکدیگر تأثیر میگذارد. به نظر من، آنها بخشی از یک کل هستند.»
اونهون در ادامه به یک نگرانی امنیتی جدی ترکیه اشاره کرده و میگوید: «مقامات سیاسی-امنیتی ما حالا میگویند: موجودیت پ.ک.ک تمام شده است؟ آیا این ادعا واقعیت دارد؟ آنها کجا رفتند؟ آیا آنها برگشتند به خانههایشان؟ آیا همه آنها را به زندان فرستادیم یا احیاناً همگی کشته شدند؟ خیر! تا آنجا که من میدانم، بسیاری از آنها به سوریه رفتند. بنابراین، پ.ک.ک تمام نشده بلکه بسته به شرایط، به صورت دستهجمعی مهاجرت میکند، مستقر میشود و سازمانهای جدیدی در آنجا تشکیل میدهد.»
حال باید دید مسئله سهیم شدن نهادهای وابسته به پ.ک.ک در سوریه، تا چه اندازه بر معادلات سیاسی ترکیه نیز اثر خواهد گذاشت.
