فاجعه ملی: ۲۳ سال تعلل در مرزیترین فاز گازی ایران؛ چرا؟
تولید گاز در فاز ۱۱ پارس جنوبی، خودکفایی صنعت نفت ایران در میادین مشترک را با وجود تحریمها رقم زد.
فاز ۱۱ پارس جنوبی، مرزیترین بخش از بزرگترین میدان گازی جهان، پس از ۲۳ سال تأخیر و خروج پیدرپی شرکتهای خارجی، سرانجام با تکیه بر توان متخصصان داخلی به تولید رسید و فصلی نو در توسعه این میدان راهبردی گشود. این دستاورد، نمادی از تلاش و استقامت صنعت نفت ایران در مسیر خودکفایی و توسعه میادین مشترک محسوب میشود.
کشف بزرگترین میدان گازی جهان و اهمیت راهبردی آن
سالهای پایانی دهه ۱۳۴۰ شمسی، دورهای طلایی برای صنعت نفت ایران بود که با تحولات راهبردی و توسعه زیرساختها همراه شد. در میان این تحولات، کشف میدانی عظیم در آبهای مشترک ایران و قطر در بهار سال ۱۳۵۰، نه تنها صنعت نفت ایران، بلکه بازار جهانی گاز را تحت تأثیر قرار داد. این میدان نفتی–گازی مشترک که مساحت آن حدود ۹۷۰۰ کیلومتر مربع (۶۰۰۰ کیلومتر مربع در آبهای قطر و ۳۷۰۰ کیلومتر مربع در آبهای ایران) برآورد میشود، در ایران «پارس جنوبی» و در قطر «گنبد شمالی» نام گرفت و بعدها به بزرگترین منبع گازی شناختهشده جهان تبدیل شد.
حجم ذخایر درجای گاز طبیعی این میدان حدود ۵۱ تریلیون مترمکعب و ذخایر قابل برداشت آن نزدیک به ۳۶ تریلیون مترمکعب است که معادل حدود ۸ درصد کل ذخایر گاز جهان میشود. برای ایران، پارس جنوبی فراتر از یک میدان گازی عادی است؛ بخش ایرانی این میدان نزدیک به نیمی از کل ذخایر گاز کشور را در خود جای داده و ستون اصلی تأمین گاز، خوراک پتروشیمیها و تولید برق محسوب میشود.
رقابت نابرابر؛ تأخیر ۱۸ ساله ایران در بهرهبرداری
با وجود کشف پارس جنوبی در سال ۱۳۵۰، بهرهبرداری از آن، به ویژه در بخش ایرانی، با تأخیر قابلتوجهی همراه بود. قطر در سال ۱۳۶۸ بهرهبرداری از این میدان مشترک را آغاز کرد، در حالی که ایران به دلیل وقوع جنگ تحمیلی، محدودیتهای شدید مالی و پیچیدگیهای فنی، عملاً امکان ورود جدی به توسعه این میدان را نداشت. این وضعیت، فاصلهای ۱۸ ساله میان زمان کشف و آغاز برداشت قطر از میدان ایجاد کرد که بعدها به یکی از محورهای اصلی نگرانیها درباره برداشت نامتوازن از میادین مشترک بدل شد.
پس از پایان جنگ و در سالهای ابتدایی دهه ۱۳۷۰ شمسی نیز، شرایط اقتصادی کشور اجازه سرمایهگذاری سنگین و سریع در چنین پروژه عظیمی را نمیداد. در نهایت، با تشکیل شرکت نفت و گاز پارس در سال ۱۳۷۷، روند توسعه میدان شکل منسجمتری به خود گرفت. این میدان به ۲۸ فاز استاندارد تقسیم شد و قرارداد فازهای ۱ تا ۵ تا سال ۱۳۷۹ منعقد گشت. نخستین گاز تولیدی ایران از این میدان در شهریور ۱۳۸۱ به ساحل رسید. اما در میان تمامی فازها، فاز ۱۱ به دلیل قرار گرفتن در نقطه صفر مرزی ایران و قطر، حساسترین و چالشبرانگیزترین بخش میدان بود.
فاز ۱۱؛ از توتال تا CNPC، چرخه خروج شرکای خارجی
فاز ۱۱ پارس جنوبی با ظرفیت تولید روزانه ۵۶ میلیون مترمکعب گاز، معادل دو فاز استاندارد، در مرزیترین نقطه میدان جانمایی شد. فعالیتهای اولیه برای توسعه این فاز از سال ۱۳۷۹ آغاز شد و در همان سال، تفاهمنامهای با شرکت توتال فرانسه برای توسعه بخش بالادستی و احداث کارخانه تولید الانجی امضا شد. مدتی بعد، شرکت پتروناس مالزی نیز به این پروژه پیوست و کنسرسیومی سه جانبه شکل گرفت. اما این همکاری دوام نیاورد؛ در سال ۱۳۸۵، بروز اختلافاتی بر سر افزایش قیمت جهانی فولاد و بالا رفتن هزینههای پروژه، منجر به ارائه پیشنهاد مالی ۱۰ میلیارد دلاری از سوی توتال شد که با مخالفت ایران مواجه گشت. در نهایت، توتال در سال ۱۳۸۷ با آنچه «توجیه اقتصادی» نامید، از پروژه کنارهگیری کرد.
در سال ۱۳۸۸، شرکت ملی نفت چین (CNPC) با ارائه پیشنهاد مالی ۴ میلیارد دلاری وارد پروژه شد و قراردادی امضا کرد. طبق این قرارداد، CNPC موظف بود ظرف ۵۲ ماه فاز ۱۱ را به تولید برساند، اما این شرکت نیز پس از گذشت زمان قابلتوجهی، بدون پیشرفت مؤثر، از ادامه کار انصراف داد. اگرچه نمیتوان نقش تحریمهای بینالمللی را در این خروجها با قطعیت بیان کرد، اما تردیدی نیست که فضای تحریمی و ریسکهای سیاسی در تصمیم شرکتهای خارجی بیتأثیر نبوده است.
تحریمها و واگذاری کامل فاز ۱۱ به پتروپارس
پس از ناکامی قراردادهای پیشین، در سال ۱۳۹۵ بار دیگر توتال با پیشنهادی جدید برای توسعه فاز ۱۱ وارد میدان شد. این بار قرارداد در قالب الگوی جدید قراردادهای نفتی ایران (IPC) و به ارزش ۴.۸ میلیارد دلار در تیرماه ۱۳۹۶ امضا شد. در این کنسرسیوم، توتال با سهم ۵۰.۱ درصد، CNPC با ۳۰ درصد و پتروپارس با ۱۹.۹ درصد حضور داشتند. اما این همکاری نیز دیری نپایید؛ در مردادماه ۱۳۹۷ و پس از بازگشت تحریمهای آمریکا، توتال اعلام کرد که به دلیل ناتوانی در دریافت معافیت از تحریمها، از پروژه خارج میشود. مسئولیت توسعه فاز ۱۱ به CNPC واگذار شد، اما طرف چینی نیز در مهرماه ۱۳۹۸ پروژه را ترک کرد. در این مقطع، پس از نزدیک به دو دهه فراز و فرود، فاز ۱۱ بهطور کامل به شرکت ایرانی پتروپارس واگذار شد؛ تصمیمی که آغازگر فصل تازهای در توسعه این فاز مرزی بود.
اتکا به توان داخلی؛ بهرهبرداری از فاز ۱۱ پس از ۲۳ سال
از سال ۱۳۹۸، توسعه فاز ۱۱ با رویکرد اتکا به توان داخلی و بدون انتظار برای حضور شرکتهای خارجی دنبال شد. مسئولیت طراحی، تأمین کالا، ساخت و بهرهبرداری ۲۰ ساله این فاز به پتروپارس واگذار شد. فاز ۱۱ شامل دو موقعیت 11a و 11b است که حفاری در موقعیت 11b از سال ۱۳۹۹ آغاز گردید. در مردادماه ۱۴۰۲، با تکمیل چهار حلقه چاه، موقعیت 11b وارد مدار تولید شد و نخستین گاز فاز ۱۱ در شهریور همان سال به شبکه سراسری تزریق شد. انتقال موفق سکوی فاز ۱۲ به موقعیت این فاز مرزی، یکی از اقدامات کلیدی در تسریع بهرهبرداری بود؛ اقدامی که بهعنوان یکی از نمونههای شاخص مهندسی و مدیریت پروژه در شرایط تحریم مطرح شد. در گام نخست، تولید روزانه ۱۵ میلیون مترمکعب گاز محقق شد که در زمستان سال گذشته نقش مهمی در کاهش ناترازی گاز کشور ایفا کرد.
چشمانداز تولید و ارزش افزوده اقتصادی فاز ۱۱
بر اساس اعلام مسئولان پروژه، از مرداد ۱۴۰۲ تا شهریور ۱۴۰۳، پنج حلقه چاه جدید حفاری و وارد مدار بهرهبرداری شد. تولید تجمعی فاز ۱۱ که در پایان مرداد ۱۴۰۳ حدود ۱۳۷ میلیارد فوت مکعب بود، اکنون با ورود نهمین حلقه چاه به ۳۷۷ میلیارد فوت مکعب (معادل حدود ۱۰.۷ میلیارد مترمکعب) رسیده است. در موقعیت 11b، سه حلقه چاه دیگر نیز در برنامه حفاری قرار دارد که تکمیل آنها تا سال ۱۴۰۵ پرونده توسعه این موقعیت را خواهد بست. در موقعیت 11a نیز یک جکت چهارپایه ساخته شده و عملیات حفاری پیشبینی میشود از زمستان پیشرو آغاز شود. در این موقعیت، حفاری ۱۵ حلقه چاه تعریف شده و با تکمیل شش حلقه نخست و نصب سکو، بهرهبرداری از پاییز ۱۴۰۶ آغاز خواهد شد.
در صورت بهرهبرداری کامل، فاز ۱۱ روزانه ۵۶ میلیون مترمکعب گاز و ۸۰ هزار بشکه میعانات گازی به ظرفیت تولید کشور میافزاید؛ ظرفیتی که برآورد میشود سالانه حدود ۵ میلیارد دلار درآمد ایجاد کرده و تولید ناخالص داخلی کشور را نزدیک به یک درصد افزایش دهد. فاز ۱۱ پارس جنوبی، امروز بیش از آنکه یک پروژه صرفاً فنی باشد، به نمادی از مسیر پرهزینه، پرچالش و در عین حال تعیینکننده صنعت نفت ایران در مواجهه با تحریم، وابستگی و توسعه میادین مشترک تبدیل شده است.
