شوکه شوید: خزر، تنها راه فرار ایران و روسیه از بنبست مرزی!
مسیر تجارت دریایی ایران و روسیه در خزر؛ از موانع تا فرصتهای اوراسیا
کارشناسان اقتصادی با اشاره به چشمانداز رشد روزافزون تجارت میان ایران و روسیه و بروز اختلالات مکرر در مسیرهای زمینی، استفاده از ظرفیتهای دریایی خزر را راهکاری مستقیم، ایمن و مقرونبهصرفه برای تضمین تداوم و توسعه صادرات میدانند. این رویکرد به ویژه در سایه موانعی نظیر صفهای طولانی گمرکی و کارشکنیهای اخیر در برخی مرزهای زمینی اهمیت دوچندانی یافته است.
فرصتهای بینظیر در تجارت ایران و روسیه
توسعه روابط تجاری با کشورهای همسایه، همواره یکی از اولویتهای سیاست خارجی و اقتصادی ایران بوده است. این امر نه تنها به دلیل اشتراکات فرهنگی و کاهش هزینههای حملونقل، بلکه به واسطه دسترسی سریعتر به بازارهای هدف و افزایش رقابتپذیری کالاهای داخلی، از اهمیت ویژهای برخوردار است. جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر با هدف تنوعبخشی به بازارهای صادراتی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، تقویت مناسبات تجاری با شرکای راهبردی را در دستور کار قرار داده است.
روسیه، به عنوان همسایه شمالی ایران و بزرگترین کشور منطقه اوراسیا با بازار وارداتی عظیم، ظرفیتهای قابل توجهی برای افزایش صادرات غیرنفتی ایران فراهم آورده است. نزدیکی جغرافیایی، همخوانی نیازهای بازار روسیه با توان تولیدی ایران و همچنین تحولات ژئوپلیتیکی اخیر، بهویژه پیامدهای جنگ اوکراین، فرصتهای بیسابقهای را برای تعمیق همکاریهای اقتصادی میان تهران و مسکو ایجاد کرده است. آمارهای رسمی گمرک نیز مؤید رشد محسوس صادرات ایران به روسیه در سالهای اخیر است.
پیوستن ایران به توافقنامه تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) گام مهمی در این راستا محسوب میشود. این توافقنامه با کاهش قابل توجه تعرفههای تجاری (از حدود ۲۰ درصد به ۴.۵ درصد) با کشورهای عضو از جمله روسیه، هزینه مبادلات را به شدت کاهش داده و انگیزه فعالان اقتصادی را برای حضور پررنگتر در بازارهای اوراسیا افزایش میدهد.
چالشهای مسیرهای زمینی و لزوم جایگزینهای پایدار
یکی از پیشنیازهای اساسی برای توسعه پایدار روابط تجاری، وجود مسیرهای حملونقل مناسب، ایمن و مقرونبهصرفه است. در حال حاضر، صادرات ایران به روسیه عمدتاً از سه مسیر زمینی انجام میگیرد که هر یک با چالشهایی روبرو هستند.
مسیر اول شامل عبور از مرز سرخس به ترکمنستان، سپس قزاقستان و در نهایت روسیه است. این مسیر به دلیل مسافت طولانی تا شهرهای اصلی و پرجمعیت روسیه، هزینههای حملونقل را به میزان قابل توجهی افزایش داده و صرفه اقتصادی را برای بسیاری از تجار کاهش میدهد.
مسیر دوم از طریق ارمنستان و گرجستان به روسیه منتهی میشود. اگرچه این مسیر به مراکز جمعیتی روسیه نزدیکتر است، اما تجار ایرانی مجبور به پرداخت عوارض عبور به دو کشور ترانزیت هستند که این امر سودآوری تجارت را تحت تأثیر قرار میدهد.
مسیر سوم و پرکاربردترین راه، عبور از مرزهای زمینی با جمهوری آذربایجان، به ویژه مرز آستارا است. این مسیر به دلیل نزدیکی به مراکز جمعیتی روسیه و پرداخت یکباره عوارض عبور، جذابیت بیشتری برای صادرکنندگان دارد. با این حال، در ماههای اخیر و به خصوص همزمان با اوج صادرات محصولات کشاورزی ایران به روسیه، این مرز راهبردی بارها به دلیل کارشکنی دولت آذربایجان مسدود شده است. توقف چندین روزه کامیونهای حامل کالاهای فسادپذیر در پشت مرزها، خسارات اقتصادی قابل توجهی را به بار آورده و ضرورت ایجاد مسیرهای جایگزین را بیش از پیش نمایان ساخته است.
مزایای راهبردی مسیر دریایی خزر
در مواجهه با ضعف زیرساختهای حملونقل موجود و احتمال تداوم اختلالآفرینی در مسیرهای زمینی، کارشناسان بر لزوم توسعه و فعالسازی حداکثری ظرفیتهای دریایی خزر تأکید میکنند. استفاده از کشتیهای «رو-رو» (Roll-on/Roll-off) در دریای خزر به عنوان یکی از مؤثرترین راهکارها مطرح است. این کشتیها قابلیت حمل محمولههای چرخدار از جمله کامیون و تریلی را دارند و امکان انتقال مستقیم کالاها به بنادر روسیه را بدون نیاز به عبور از کشورهای ثالث فراهم میآورند.
مسیر دریایی خزر مزایای بیشماری به همراه دارد. حذف پرداخت عوارض به کشورهای واسطه، کاهش چشمگیر هزینه تمامشده صادرات و افزایش انگیزه تجار برای حضور فعالتر در بازار روسیه از جمله مهمترین این مزایا است. علاوه بر این، راهاندازی یک مسیر رقیب دریایی میتواند به عنوان اهرمی بازدارنده در برابر بروز اختلالات در مسیرهای زمینی عمل کند؛ چرا که در صورت اعمال محدودیت، فعالان اقتصادی به سمت مسیر دریایی سوق داده شده و کشورهای واسطه منافع اقتصادی خود را از دست خواهند داد.
از سوی دیگر، توسعه این مسیر میتواند به کاهش صفهای طولانی گمرکی در مرزهای پرتردد نظیر آستارا منجر شود. با هدایت بخشی از ناوگان باری به سمت بنادر شمالی کشور مانند انزلی و امیرآباد، فشار بر مرزهای زمینی کاسته شده و سرعت و کارایی فرآیندهای گمرکی افزایش مییابد.
افق روشن توسعه مبادلات تجاری
در مجموع، مشکلات موجود در مسیرهای فعلی حملونقل کالا به روسیه، در کنار افزایش مستمر حجم صادرات و فرصتهای ناشی از پیوستن ایران به توافقنامه تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، ضرورت بهرهگیری حداکثری از مسیرهای جایگزین را بیش از پیش نمایان ساخته است. فعالسازی بهینه مسیر دریایی خزر میتواند نقش کلیدی در تسهیل، تسریع و افزایش پایدار تجارت میان ایران و روسیه ایفا کند و به ثبات و امنیت زنجیرههای تأمین و صادرات کشور یاری رساند.