گرجستان: جرقه جنگ جهانی سوم؟ رویارویی مرگبار آمریکا و روسیه؛ قمار آخر پوتین در قفقاز!
کریدور میانی: محور نبرد ژئوپلیتیکی آمریکا و روسیه در قفقاز جنوبی بر سر انرژی و نفوذ.
در سایه تشدید رقابتهای ژئوپلیتیکی، قفقاز جنوبی به کانون رویارویی آمریکا و روسیه تبدیل شده است. واشنگتن با گسترش حضور خود در این منطقه، عملاً مسکو را به عقبنشینی وامیدارد و این تحولات، نبرد بر سر گرجستان را میان دو قدرت اجتنابناپذیر ساخته است. نتیجه این رقابت برای هر دو طرف «نمادین و تعیینکننده» خواهد بود.
گسترش نفوذ آمریکا در قفقاز جنوبی و اهمیت گرجستان
گرجستان به دلیل موقعیت استراتژیک خود، برای ایالات متحده به عنوان یک کشور کلیدی در «کریدور میانی» حائز اهمیت فراوانی است؛ کریدوری که مسیری به سوی عمق آسیا میگشاید. در همین راستا، واشنگتن همکاری خود را با تفلیس در زمینه توسعه زیرساختهای ترانزیتی آغاز کرده است، اقدامی که حتی در برابر انتقادات مکرر بروکسل از مقامات گرجستان نیز متوقف نشده است.
یکی از نمونههای بارز این همکاری، قرارداد شرکت خوشهای صنعتی و آمریکایی «هانیول» (Honeywell International) است که قرار است طراحی و صدور مجوز برای تأسیسات پالایشگاهی در منطقه ساحلی کولوی گرجستان را بر عهده بگیرد. این توافقنامه با شرکت نفت دریای سیاه (BSP) امضا شده که مسئول اجرای پروژه ساخت اولین پالایشگاه نفت گرجستان در کولوی است. امضای این توافق در حالی صورت گرفت که گزارشهایی از احتمال اعمال محدودیتهایی از سوی اتحادیه اروپا علیه بندر کولوی، به بهانه پهلوگیری کشتیهای حامل نفت «ناوگان سایه» روسیه، منتشر شده بود. با این حال، کشورهایی چون ایتالیا و مجارستان، که از حامیان اصلی رئیسجمهور دونالد ترامپ در اتحادیه اروپا به شمار میروند، با این پیشنهاد مخالفت کردهاند.
انتظار نمیرفت که امضای چنین توافقنامهای توسط نهادی مانند هانیول، که در فناوری هوافضا، اتوماسیون صنعتی و راهحلهای دیجیتال فعالیت دارد، بدون تأیید و «چراغ سبز» دولت آمریکا صورت پذیرد.
چرخش رویکرد واشنگتن در قبال تفلیس در دولت جدید
ماکا بوچوریشویلی، وزیر امور خارجه گرجستان، اخیراً از رویکرد مثبت دولت جدید آمریکا در قبال کشورش خبر داد. وی سکوت یکساله وزارت امور خارجه آمریکا را نشانهای از موضع متفاوت دولت دونالد ترامپ در مقایسه با مواضع صراحتاً غیردوستانه دولت پیشین (جو بایدن) ارزیابی کرد.
بوچوریشویلی در این زمینه تصریح کرد: «این سکوت تا حدودی نشاندهنده تغییر در مواضع بود. پیش از ورود پرزیدنت دونالد ترامپ به کاخ سفید، روزی نمیگذشت که نام گرجستان به شکلی در دستور کار دولت قبلی آمریکا قرار نگیرد. اما قانون موسوم به «قانون مگوباری» (MEGOBARI Act) هرگز به تصویب نرسید. اطمینان دارم که اگر وزارت امور خارجه نیز به این نتیجه نمیرسید که چنین سیاستی غیرقابلقبول است، این اتفاق نمیافتاد.» وی افزود که ساختار جدید روابط نیازمند کار و بررسی است و تفلیس آمادگی کامل دارد تا هر زمان که آمریکا ایجاد فرمت جدیدی از روابط را ضروری بداند، در این مسیر گام بردارد. این تحولات نشان میدهد که بازیابی و احیای مشارکت راهبردی میان واشنگتن و تفلیس ممکن است در آینده نزدیک محقق شود، امری که با «پیوستن» گرجستان به «مسیر ترامپ»، کاملاً طبیعی به نظر میرسد.
تلاشهای مسکو برای حفظ نفوذ و احیای روابط
در مقابل، به نظر میرسد روسیه نیز گرجستان را به عنوان «آخرین شانس» خود برای حفظ نفوذ بر مسیرهای ارتباطی و استراتژیک قفقاز جنوبی میبیند. از این رو، درخواستها از سوی مسکو برای احیای روابط دیپلماتیک با تفلیس به طور فزاینده و با اصرار بیشتری مطرح میشود. به عنوان مثال، در تاریخ 15 فوریه 2026، میخائیل گالوزین، معاون وزیر امور خارجه روسیه، اظهارات ستایشآمیزی خطاب به گرجستان بیان کرد و بر «وحدت معنوی» دو کشور تأکید ورزید.
گالوزین اظهار داشت: «پیوندهای ما ماهیتی طبیعی دارند و برخلاف آنچه در غرب تلاش میشود القا کنند، به طور مصنوعی از سوی روسیه تحمیل نشدهاند. اساس این روابط بر وحدت معنوی و پیوندهای تاریخی و فرهنگی چند صد ساله استوار است. ما شاهدیم که مقامات کنونی گرجستان در تلاش برای بازگرداندن حاکمیت مستقل به کشورشان هستند. آنها از وضعیتی که در آن سیاست داخلی گرجستان به سختی از سیاست خارجی اتحادیه اروپا قابل تشخیص است، رضایت ندارند. ما تلاشهای تفلیس برای پایان دادن به دیکتههای خارجی و همچنین اقدامات آنها در جهت حفظ هویت گرجی را با درک متقابل میپذیریم.»
معاون وزیر خارجه روسیه همچنین به روابط تجاری و حوزه گردشگری میان دو کشور اشاره کرد و افزود: «در سال 2025، حجم مبادلات تجاری به رکورد 2.7 میلیارد دلار رسید. بازار ما مقصد دوسوم از صادرات شراب گرجستان، بیش از نیمی از صادرات نوشیدنیها، 40 درصد آبمعدنی و 90 درصد میوههای این کشور است. در مقابل، روسیه تأمینکننده اصلی گندم و نفت گرجستان به شمار میرود. در صنعت حیاتی گردشگری گرجستان نیز تقریباً از هر چهار گردشگر، یک نفر از کشور ماست.» گالوزین فقدان روابط دیپلماتیک میان دو کشور را با پویایی کنونی تجارت در تضاد دانست و به تفلیس پیشنهاد کرد که در صورت احیای روابط دیپلماتیک با مسکو، دستاوردهای بیشتری میتوانست حاصل شود.
بنبست ترانزیتی و نگرانیهای ژئوپلیتیکی روسیه
اما مقامات تفلیس قاطعانه اعلام کردهاند که بدون احیای تمامیت ارضی گرجستان، هیچگونه گفتگویی درباره احیای روابط دیپلماتیک یا ترانزیت ریلی با روسیه مطرح نخواهد شد. آنچه مسکو را به عجله وامیدارد، چشمانداز «اخراج ژئوپلیتیکی کامل» از قفقاز جنوبی توسط واشنگتن است. علاوه بر این، روسیه با خطر از دست دادن قریبالوقوع سرمایهگذاریهای خود در زیرساختهای ریلی ارمنستان نیز مواجه است.
سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت ملی روسیه، با ابراز خشم از پیشنهاد نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان مبنی بر واگذاری امتیاز مدیریت راهآهن این کشور به کشوری دیگر، یادآور شد که حجم سرمایهگذاریهای روسیه در شبکه ریلی ارمنستان در طول نزدیک به 20 سال، از مرز 30 میلیارد روبل فراتر رفته است. شویگو خاطرنشان کرد که پاشینیان معتقد است حضور راهآهن ارمنستان در امتیاز یک شرکت روسی، شرکای بالقوه را فراری میدهد و مانع از اجرای پروژههای منطقهای میشود. به همین دلیل، ارمنستان به دنبال واگذاری مدیریت شبکه ریلی به کشوری دوست با روسیه و ارمنستان است.
در حال حاضر، روسیه برای «نجات» موقعیت خود در ارمنستان و حفظ نفوذ بر مسیرهای ترانزیتی قفقاز جنوبی، همچنان در حال صرف هزینهها و منابع خود است. در همین راستا، در بخش سوخومی - اوچامچیرا در منطقه آبخازیا، کارکنان راهآهن روسیه به شدت مشغول انجام عملیات تعمیر و بازسازی خطوط ریلی هستند. مسکو آشکارا امیدوار است تا با تفلیس بر سر برقراری ارتباط ریلی از طریق آبخازیا به توافق برسد.
تعاملات پشت پرده واشنگتن و تفلیس
با این حال، سادهلوحانه است اگر تصور کنیم که واشنگتن در برابر تلاشهای روسیه برای احیای نفوذ خود در گرجستان و قفقاز جنوبی بیتفاوت خواهد ماند. در حالی که توجهات به سفر جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا به جمهوری آذربایجان و ارمنستان جلب شده بود و رسانهها در این باره بحث میکردند که چرا او به گرجستان سفر نکرده است، ارتباط بسیار مهمی میان تفلیس و واشنگتن شکل گرفت.
در تاریخ 7 تا 10 فوریه 2026، ماموکا مدینارادزه، رئیس سرویس امنیت دولتی گرجستان، به دعوت طرف آمریکایی سفری به آمریکا داشت. این موضوع شاخص دیگری است که نشان میدهد به دور از هیاهو و جنجالهای رسانهای، تعاملات میان کاخ سفید و مقامات گرجستان از قبل آغاز شده و در جریان است، که خود گواه تشدید رقابتها در این منطقه است.
