افغانستان، بمب خبری آسیای مرکزی: دروازه جدیدی که آینده تجارت و امنیت منطقه را میسازد یا نابود میکند؟
افغانستان در کانون همکاریهای تجاری، اقتصادی و امنیتی با ازبکستان و قزاقستان در آسیای مرکزی.
افغانستان با شتاب فزایندهای در حال تبدیل شدن به یک بازیگر محوری و حیاتی در منطقه آسیای مرکزی است. تحولات اخیر در هفته سوم ماه فوریه، که مملو از نشستهای دیپلماتیک و اقتصادی بود، به وضوح نشاندهنده تغییر ماهیت روابط همسایگان شمالی با کابل است. این رویکرد جدید بر تقویت همکاریهای منطقهای و بهرهبرداری از فرصتهای اقتصادی متمرکز است، حتی در سایه چالشهای سیاسی و امنیتی.
محوریت دیپلماسی و اقتصاد در تعاملات منطقهای
در این بازه زمانی فشرده، شهر «آستانه»، پایتخت قزاقستان، میزبان نشستی «فوقالعاده» بود که نمایندگان ویژه کشورهای آسیای مرکزی در امور افغانستان حضور داشتند. این گردهمایی با هدف هماهنگی یک رویکرد واحد منطقهای در قبال افغانستان برگزار شد. همزمان با این نشست، هیئتی بلندپایه از ولایت سیردریای ازبکستان به کابل سفر کرد و اتاق بازرگانی ازبکستان نیز یک مجمع تجاری گسترده را در شهر مزارشریف، واقع در شمال افغانستان، برگزار کرد.
اگرچه در نشست آستانه توضیحی درباره عدم مشارکت ترکمنستان ارائه نشد، اما حضور سایر بازیگران کلیدی از جمله قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان، نشاندهنده عزم جدی منطقه برای حل مسائل مشترک با افغانستان است. «یرکین توکوموف»، نماینده ویژه قزاقستان، با اشاره به تحول دیدگاه کشورش اظهار داشت: «در گذشته، قزاقستان به افغانستان صرفاً از دریچه تهدیدات امنیتی مینگریست؛ اما امروز ما فرصتهای اقتصادی قابل توجهی را در این کشور مشاهده میکنیم.» این تغییر نگاه، نمایانگر ارزیابی جدید و مثبتتر آسیای مرکزی نسبت به همسایه جنوبی خود است.
رونق بیسابقه تجارت و جایگاه افغانستان به عنوان شریک اصلی
تجارت و اقتصاد، سنگ بنای روابط نوین آسیای مرکزی با مقامات مستقر در کابل را تشکیل میدهد. با وجود اینکه هیچیک از دولتهای آسیای مرکزی به طور رسمی حکومت کنونی در کابل را به رسمیت نمیشناسند، این مانع سیاسی نتوانسته مانع از گسترش بازارهای صادراتی برای قزاقستان و به ویژه ازبکستان در افغانستان شود.
«عصمتالله ایرگاشف»، نماینده ویژه ازبکستان، اعلام کرد که حجم تجارت کشورش با افغانستان در سال ۲۰۲۳ به رقم چشمگیر نزدیک به 1.7 میلیارد دلار رسیده است. در همین حال، آمار تجارت قزاقستان و افغانستان نشان میدهد که اگرچه آمار نهایی تجارت برای کل سال ۲۰۲۳ هنوز منتشر نشده، اما در هشت ماه نخست آن سال، حجم مبادلات حدود 335.9 میلیون دلار بود و در سال ۲۰۲۲ به 545.2 میلیون دلار رسید. این در حالی است که در سال ۲۰۲۱، حجم تجارت دو طرف به مرز یک میلیارد دلار (987.9 میلیون دلار) نزدیک شده بود.
نکته قابل توجه این است که حدود 90 درصد از حجم تجارت با افغانستان مربوط به صادرات از قزاقستان و ازبکستان است. قزاقستان به عنوان تامینکننده اصلی گندم و غلات افغانستان عمل میکند و ازبکستان بزرگترین صادرکننده برق به این کشور محسوب میشود. تجارت قرقیزستان با افغانستان نیز اگرچه کمتر است، اما در یک سال اخیر (از مارس ۲۰۲۳ تا مارس ۲۰۲۴) به حدود 66 میلیون دلار رسیده است. این آمار نشان میدهد که کشورهای آسیای مرکزی به عنوان یک بلوک واحد، اکنون شریک تجاری اصلی افغانستان محسوب میشوند و حجم تجارت آنها از کشورهایی نظیر پاکستان، هند یا چین پیشی گرفته است.
نماینده قزاقستان بر ارزش استراتژیک افغانستان به عنوان یک کریدور ترانزیتی تاکید کرد که میتواند مسیرهای تجاری بین آسیای مرکزی و اقیانوس هند را بازگشایی کند. «تورداکون سیدیکوف»، نماینده قرقیزستان، نیز تصریح کرد که پروژههای تجاری، اقتصادی و حملونقلی که کشورهای منطقه در حال اجرا یا برنامهریزی آن هستند، «شرط کلیدی برای آیندهای صلحآمیز و باثبات برای افغانستان و کل منطقه» به شمار میرود.
ملاحظات امنیتی و نقش بازیگران منطقهای
اگرچه محوریت نشست آستانه بر اقتصاد بود، اما امنیت منطقهای نیز به عنوان موضوعی مهم در دستور کار قرار داشت. پیش از آغاز این نشست، «سرگئی واکونوف»، سفیر روسیه در قرقیزستان، بر توانایی پایگاه هوایی «کانت» (متعلق به سازمان پیمان امنیت جمعی - CSTO) برای مقابله با هرگونه «تهدید امنیتی برای کشورهای عضو در جناح جنوبی» تاکید کرده بود؛ اشارهای آشکار به تاجیکستان که مرزی به طول 1350 کیلومتر با افغانستان دارد.
از تابستان سال گذشته، درگیریهای مرگباری در بخشهایی از مرز تاجیکستان و افغانستان رخ داده است، از جمله حوادثی که به کشته شدن حداقل پنج کارگر چینی منجر شد. همچنین، آژانس مبارزه با مواد مخدر تاجیکستان در اوایل ماه فوریه گزارش داد که تلاشهای مقابلهای در مرز با افغانستان در سال ۲۰۲۳ منجر به کشف 2.742 تن مواد مخدر شده که بیش از 50 درصد افزایش نسبت به سال ۲۰۲۲ را نشان میدهد. این آمار بر اهمیت بعد امنیتی در تعاملات منطقهای میافزاید.
استراتژیهای متفاوت؛ از دیپلماسی فعال تاشکند تا احتیاط دوشنبه
در حالی که سایر کشورهای آسیای مرکزی تعاملات سریعی با کابل داشتهاند، تاجیکستان مسیری کندتر و محتاطانهتر را در پیش گرفته است. با این حال، حضور نماینده تاجیکستان در نشست آستانه و دیدارهای اخیر سفیر این کشور با امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، نشانههای امیدوارکنندهای از همسویی دوشنبه با سیاستهای منطقهای است.
در سوی دیگر، ازبکستان دیپلماسی اقتصادی خود را به شدت افزایش داده است. هیئتی از ولایت سیردریای ازبکستان به سرپرستی والی این منطقه در نشستی تجاری در کابل شرکت کرد و توافقاتی به ارزش 300 میلیون دلار در زمینههای ساختوساز، مواد غذایی، کشاورزی و نساجی به امضا رساند. همزمان، اتاق بازرگانی ازبکستان با برگزاری مجمعی در مزارشریف و با حضور 150 تاجر افغان، مقدمات امضای قراردادهای اولیهای به ارزش احتمالی بیش از 200 میلیون دلار را فراهم کرد.
این تحولات نشان میدهد که کشورهای آسیای مرکزی به خوبی دریافتهاند ثبات در افغانستان، کلید امنیت و شکوفایی اقتصادی در کل منطقه است و وضعیت کنونی، علیرغم چالشها، باثباتترین شرایط را برای تعامل در سالهای پس از استقلال این کشورها فراهم کرده است.
