یونان و ترکیه: نمایش توافق، واقعیت بنبست!
تلاش دیپلماتیک اردوغان و میتسوتاکیس برای حل اختلافات قبرس و اژه و گسترش همکاری اقتصادی
با وجود کاهش محسوس تنشها و جدلهای لفظی میان مقامات ترکیه و یونان در ماههای اخیر و تلاش برای ایجاد فضای مساعد جهت توافق، سفر اخیر نخستوزیر یونان به ترکیه و گفتوگوی طولانی او با رئیسجمهور اردوغان نشان داد که دستکم در سه حوزه، اختلافات دیرینه همچنان پابرجا هستند.
کاهش تنشهای لفظی، پایداری اختلافات بنیادین
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در طول دوران فعالیت سه وزیر امور خارجه تلاش کرده تا راهی برای پایان دادن به اختلافات دیرینه با یونان بیابد، اما تاکنون موفقیت چشمگیری حاصل نشده است. اگرچه بزرگترین دستاورد طرفین، توقف تنشهای لفظی بوده، اما چشمانداز روشنی برای حل اختلافات بنیادین دیده نمیشود. نخستوزیر یونان، کیریاکوس میتسوتاکیس، حتی در حضور اردوغان، به صراحت مطرح کرد که حل برخی از مشکلات دو کشور نیازمند داوری بینالمللی است.
رونق مبادلات تجاری در کنار چالشها
یکی از نکات قابل توجه در روابط ترکیه و یونان، بازتاب اختلافات تاریخی بر روابط دوجانبه در سالیان گذشته بوده است. با این حال، در حوزه مبادلات تجاری تحولات مثبتی روی داده و حجم آن در سال ۲۰۲۵ میلادی به ۷ میلیارد دلار رسیده است. رئیسجمهور اردوغان اعلام کرده که هیئتهای اقتصادی ترکیه و یونان، چشماندازی تدوین کردهاند که بر اساس آن قرار است طی دو سال آینده، تجارت بین دو همسایه به ۱۰ میلیارد دلار افزایش یابد.
ترکیه و یونان هر دو از اعضای قدیمی پیمان نظامی ناتو هستند، اما از اختلافات مرزی-سرزمینی گرفته تا چندین حوزه حساس دیگر، دارای اختلافاتی دیرینه هستند.
رویکرد اردوغان: دیپلماسی و نگرانیها
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، پس از استقبال رسمی از نخستوزیر یونان و گفتوگوی طولانی، در جمع خبرنگاران اظهار داشت: «در این دیدار، مواضع خود را در مورد دریای اژه و مدیترانه شرقی آشکارا و صمیمانه مطرح کردیم. ما معتقدیم مسائل و اختلافات فعلی اگرچه پیچیده هستند، اما بر اساس قوانین بینالمللی با حسن نیت، گفتوگوی سازنده و اراده برای یافتن راهحل، قابل حل هستند.» او همچنین به انتظارات ترکیه در مورد مبارزه با تروریسم و جرایم سازمانیافته اشاره کرد؛ موضوعی که نشاندهنده نگرانی آنکارا از فعالیت اعضای گروههای کمونیستی قدیمی ترکیه، پ.ک.ک و شبکه فتحالله گولن و نیز باندهای تبهکاری در یونان است.
اردوغان در مورد مسلمانان ترک مقیم یونان نیز گفت: «ما باید با حس مسئولیت تاریخی در مورد اقلیتها عمل کنیم. انتظارات خود را در مورد بهرهمندی کامل از آزادیهای مذهبی و فرصتهای آموزشی برای اقلیت ترک در تراکیای غربی با نخستوزیر در میان گذاشتیم.»
پاسخ صریح میتسوتاکیس: تاکید بر داوری بینالمللی
بر خلاف رویکرد عملگرایانه و دوستانه اردوغان، نخستوزیر یونان، بدون تعارف، آب پاکی را بر دست او ریخت و گفت: «بین ما مسائلی وجود دارد که درباره برخی از آنها اختلاف نظر داریم، از جمله مسائل مربوط به فلات قاره در دریای اژه و منطقه اقتصادی انحصاری. شاید لازم باشد به یک نهاد قضایی بینالمللی مراجعه کنیم و احتیاج به حکمیت داشته باشیم.» سخنان میتسوتاکیس نشان داد که یونان ایدههای ترکیه درباره حل تملک جزایر و تعیین تکلیف مرزهای آبی را نپذیرفته و خواهان داوری بینالمللی است.
بنبست حلنشده قبرس
بدون شک، بزرگترین اختلاف بین یونان و ترکیه، مسئله قبرس است. بسیاری از کارشناسان معتقدند که حل اختلافات مرزی آبی و فلات قاره بین آنکارا و آتن با داوری بینالمللی و تساهل قابل حل است، اما موضوع قبرس گرهای نیست که به راحتی گشوده شود. ترکیه همچنان طرفدار حاکمیت دو دولت جداگانه در جزیره قبرس است و خواهان استقلال ترکهای قبرس در شمال جزیره است؛ ایدهای که به هیچ وجه مورد قبول یونان نیست، بهویژه در شرایطی که خود ترکهای قبرس نیز تمایلی به استقلال نداشته و خواهان زندگی در یک قبرس واحد و یکپارچه هستند.
میتسوتاکیس در مورد مسئله قبرس گفت: «مواضع یونان درباره این مسئله بسیار روشن است. از نظر ما، قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل فرصتی برای شروع دوباره گفتگو فراهم میکنند و جستجوی راهحل صرفاً در چارچوب این قطعنامهها خواهد بود.» این سخن به معنی مخالفت کامل با استقلال ترکها در شمال جزیره قبرس است.
نخستوزیر یونان همچنین در مورد ترکهای ساکن یونان اظهار داشت: «رویکرد ما بر اساس پیمان لوزان است که در آن از یک اقلیت مذهبی مسلمان در تراکیا نام برده شده است. مسلمانان یونانی در تراکیا در هماهنگی زیادی با مسیحیان منطقه زندگی میکنند و در برابر قانون برابر هستند. اقلیتها در هر دو کشور میتوانند نقش پل ارتباطی و درک متقابل را ایفا کنند.» این اظهارات نشان میدهد یونان آماده پذیرش پیشنهادهای ترکیه مبنی بر نفوذ سازمان تشکیلات دینی ترکیه بر مفتیها و چهرههای دینی تراکیا نیست.
همکاریهای منطقهای و تحولات جهانی
اردوغان در دیدار با نخستوزیر یونان، بر اهمیت مشارکت ترکیه در ابتکارات دفاعی اروپا تأکید کرد و گفت: «مشارکت ترکیه در ابتکارات دفاعی در اروپا به نفع همه ماست و معتقدیم میتوان در این مورد همکاری کرد.» او همچنین به تحولات منطقهای از جمله روند آتشبس و طرح صلح در غزه اشاره کرد و گفت: «تصمیمات اخیر اسرائیل برای گسترش کنترل خود در کرانه باختری و تضعیف دولت فلسطین را رد میکنیم. صلح و ثبات پایدار در خاورمیانه به یافتن راهحلی عادلانه برای مسئله فلسطین بر اساس دو کشور بستگی دارد.»
توافقنامههای امضا شده: گامی برای ثبات موقت
در پایان این سفر، یونان و ترکیه چند توافقنامه در زمینههای مختلف امضا کردند که شامل یادداشت تفاهم همکاری در حوزه سرمایهگذاری و دارایی، راهاندازی خدمات رو-رو بین بندر ازمیر و بندر تسالونیکی، تقویت همکاری در چارچوب سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه، همکاری دوجانبه در زمینه آمادگی در برابر زلزله، و همکاری در حوزه فرهنگ و علم و فناوری است.
این توافقنامهها نشاندهنده تلاش طرفین برای حفظ روابط و جلوگیری از تشدید تنش است، اما دستکم در مقطع کنونی، چشماندازی از احتمال حل اختلافات پایه و اساسی دیده نمیشود.
