گفت و گوی اختصاصی سرانه با کیوان نقرهکار، کارشناس فناوری ؛
تاوان سنگین تاریکی دیجیتال / اینترنت فردا هم وصل شود دیگر فایدهای ندارد!
اقتصاد دیجیتال وابستگی لحظهای و حیاتی به جریان آزاد دادهها دارد. با گذشت ۴۲ روز از آغاز قطعی اینترنت، گزارشهای تحلیلی نشان میدهد که کسبوکارهای آنلاین در مسیر فرسایش جدی قرار گرفتهاند. در این ساختار، هرگونه تاخیر در ارتباط با شبکه جهانی به معنای اختلال در زنجیره تامین و کاهش درآمد است.
تقویم اقتصادی کشور از شروع جنگ رمضان تا امروز، روزهای پرالتهابی را برای فعالان حوزه فناوری و کسبوکارهای آنلاین به ثبت رسانده است. از تاریخ ۹ اسفند ۱۴۰۴ و همزمان با آغاز درگیریهای نظامی علیه ایران، دسترسی به شبکه جهانی با محدودیتهای بیسابقهای مواجه شده است. اکنون، دادههای نهادهای ناظر بینالمللی نشان میدهد که قطعی اینترنت در ایران از مرز ۱۰۰۰ ساعت عبور کرده است، وضعیتی که تنها ۱ درصد از کاربران به اینترنت بینالملل دسترسی دارند. اگرچه مقامات رسمی تاکید دارند که این شرایط موقتی و ناشی از ملاحظات دوران جنگ است اما تبعات اقتصادی آن بر پیکره اقتصاد دیجیتال بهسرعت در حال نمایان شدن است. اختلال در ارتباط با مشتریان، مسدود شدن شریانهای پرداخت، افزایش هزینههای سربار از جمله خرید ابزارهای عبور از محدودیتها، کاهش ترافیک تجاری و از دست رفتن بازارهای بینالمللی، تنها بخشی از آسیبهای این دوره تاریکی دیجیتال است. اقتصاددانان هشدار میدهند که تداوم این وضعیت نه تنها سرمایهگذاری در این بخش را متوقف میکند، بلکه معیشت هزاران خانوار وابسته به پلتفرمهای خرد را در معرض سقوط به خط فقر قرار داده است.
زیان هزار ساعت خاموشی
بررسی دقیق دادههای منتشر شده از سوی مراجع رصد شبکه، تصویری روشن از عمق محدودیتهای اعمالشده ارائه میدهد. پلتفرم نتبلاکس در تازهترین گزارش خود تایید کرده است که قطعی اینترنت بینالملل در ایران به مرز ۱۰۰۰ ساعت رسیده است؛ رکوردی که در نوع خود بیسابقه ارزیابی میشود. همزمان، سازمان عفو بینالملل نیز با اشاره به عبور این محدودیتها از هزار ساعت، برآورد کرده است که حدود ۹۰ میلیون نفر در ایران در شرایطی قرار گرفتهاند که از آن به عنوان تاریکی دیجیتال یاد میشود. بر اساس گزارشهای رسانههای داخلی از جمله وبسایت فرارو، در چهلودومین روز از آغاز این شرایط، سطح دسترسی مردم ایران به اینترنت بیالملل تنها حدود یک درصد برآورد شده است. در برابر این آمارها، دولت موضع خود را بر موقتی بودن این شرایط استوار کرده است. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در توضیح این وضعیت تصریح کرد: دولت بهطور اصولی پیگیر دسترسی آزاد به اطلاعات است، اما در شرایط جنگی، ملاحظات متفاوتی وجود دارد.
وی تاکید کرد که این محدودیتها لزوما به معنای دائمی شدن وضعیت یا ملی شدن کامل اینترنت نیست و با پایان شرایط جنگی، امکان بازگشت به وضعیت عادی وجود دارد. با این وجود، فعالان اقتصادی معتقدند که جبران خسارتهای تجاری وارد شده در این۱۰۰۰ ساعت، چالشی عظیم برای بخش خصوصی خواهد بود.
فرسایش کسبوکارها در روز ۴۲
اقتصاد دیجیتال وابستگی لحظهای و حیاتی به جریان آزاد دادهها دارد. با گذشت ۴۲ روز از آغاز قطعی اینترنت، گزارشهای تحلیلی نشان میدهد که کسبوکارهای آنلاین در مسیر فرسایش جدی قرار گرفتهاند. در این ساختار، هرگونه تاخیر در ارتباط با شبکه جهانی به معنای اختلال در زنجیره تامین و کاهش درآمد است. بررسیها حاکی از آن است که طیف وسیعی از مشاغل اینترنتمحور، شامل فروشگاههای آنلاین، تولیدکنندگان محتوا و ارائهدهندگان خدمات دیجیتال، با کاهش محسوس در میزان فروش روبهرو شدهاند. از مهمترین چالشهای عملیاتی در این بازه زمانی، محدود شدن دسترسی به بازارهای بینالمللی، اختلال در فرآیندهای پرداخت، کاهش ترافیک وبسایتها و افت اعتماد مشتریان است. عدم امکان پاسخگویی بهموقع به دلیل اختلالات شبکهای، سرمایه اجتماعی کسبوکارها را خدشهدار کرده است. از سوی دیگر، بسیاری از کسبوکارها و کاربران برای حفظ ارتباطات اولیه خود مجبور به تهیه ابزارهای دور زدن محدودیتها شدهاند. موضوعی که هزینه سربار سنگینی بر بودجه انقباضی شرکتها تحمیل کرده است. فعالان این حوزه هشدار میدهند که تداوم این شرایط عملیاتی، ترازنامه مالی شرکتها را با کسری مواجه کرده و تبعات اقتصادی گستردهتری به همراه خواهد داشت.
سقوط به زیر خط فقر
یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای تجاری قطعی طولانیمدت شبکه، تاثیر مستقیم آن بر معیشت طبقه متوسط و صاحبان کسبوکارهای خرد است. شبکههایی نظیر اینستاگرام و تلگرام، بستر اصلی درآمدزایی برای هزاران نفر بودهاند.
اقتصاددان تاکید دارند که به طور کلی هرجا نااطمینانی وارد شود، عملا امکان برنامهریزی بلندمدت را از بین میبرد و فعالیتهای اقتصادی را مختل میکند. این نااطمینانی اکنون با محدودیتهایی در فضای اینترنت هم همراه شده است... فرصتها و انگیزههای اقتصادی به شدت کاهش یافتهاند.
بحران به حدی جدی است که به گفته اقتصاددانان، حتی برنامهریزیهای کوتاهمدت هفتگی یا ماهانه نیز مختل شده است. تصور کنید کسبوکارهای اینترنتی که زندگی متوسط بسیاری از افراد به آنها وابسته است به دلیل قطعی اینترنت... برای دو تا سه هفته دسترسی به منبع درآمد خود را از دست دادهاند. این گروهها خیلی سریع ممکن است به زیر خط فقر سقوط کنند. از دست رفتن جریان درآمدی روزانه برای مشاغلی که پسانداز احتیاطی اندکی دارند، نشان میدهد که این محدودیتها یک بحران معیشتی تمامعیار در سطح اقتصاد خرد ایجاد کرده است.
شایعه قطعی دائم و وضعیت شبکه ملی
تداوم اختلالات دیجیتال، بستر مناسبی را برای شکلگیری شایعات فراهم کرد. در روزهای اخیر شایعاتی در فضای مجازی دستبهدست شد که از تصمیم برای قطع دائمی اینترنت خبر میداد. موضوعی که موج جدیدی از نگرانی تجاری را به بازار تزریق کرد. با این حال، یک منبع آگاه در گفتگو با رسانهها تاکید کرد که هیچ برنامهای برای مسدودسازی همیشگی اینترنت بینالملل وجود ندارد. این منبع مطلع تصریح کرد که اخبار مربوط به قطعی دائمی اینترنت، فاقد پایه و اساس است و چنین تصمیمی در دستور کار قرار ندارد. به گفته او، زیرساختهای ارتباطی کشور فعال هستند و شبکه ملی اطلاعات نیز در وضعیت پایدار قرار دارد. دلیل این اختلالات، صرفا عوامل فنی و شرایط ایجاد شده در پی تنشهای اخیر عنوان شده است و سرویسهای داخلی همچنان در دسترس کاربران قرار دارند. مسئولان نیز اعلام کردهاند که تلاش برای رفع محدودیتها و بازگشت دسترسی کامل به اینترنت جهانی ادامه دارد. با وجود این، کارشناسان تجاری معتقدند پایداری شبکه داخلی، هرچند برای امور پایه ضروری است، اما نمیتواند جایگزین ارتباطات بینالمللی برای کسبوکارهای توسعهمحور باشد.
خطر مهاجرت متخصصان
تبعات اقتصادی این شرایط، اثری ساختاری بر آینده اقتصاد دیجیتال ایران بر جای خواهد گذاشت. کارشناسان معتقدند استمرار وضعیت فعلی، ضربه سنگینی به پیکره سرمایهگذاری وارد میکند. سرمایه همواره به سمت بازارهایی با قابلیت پیشبینی حرکت میکند. در حالی که قطعی مستمر اینترنت، بالاترین سطح از ریسک سیستماتیک را به سرمایهگذاران تحمیل کرده است. علاوه بر کاهش سرمایهگذاری، اقتصاد دیجیتال کشور با چالش مهاجرت نیروی انسانی متخصص روبهرو است. متخصصان فناوری نیازمند دسترسی آزادانه به ابزارهای جهانی هستند و محدودیتهای فعلی میتواند به خروج بخش قابلتوجهی از نخبگان منجر شود. در عین حال فعالان کسبوکارها خواستار توجه بیشتر به پیامدهای اقتصادی این وضعیت شدهاند. به گفته آنان عبور از این بحران نیازمند تصمیمگیریهای مؤثر و حمایتهای هدفمند است. حفظ نیروی کار و بازگرداندن اعتماد به بازار، تنها در گرو شفافسازی و تضمین پایداری زیرساختهای ارتباطی است.
صورتحساب سنگین محدودیتهای شبکه
کیوان نقرهکار، کارشناس فناوری در خصوص تبعات قطعی اینترنت بر حوزههای مختلف اقتصادی و اجتماعی کشور با اشاره به نفوذ بیبدیل این شبکه در ارکان زندگی معاصر گفت: بحث اینترنت این روزها موضوعی فراتر از یک ابزار ساده ارتباطی است. این پدیده در تمامی بخشهای زندگی، بهویژه در حوزههای اقتصادی که شریان اصلی حیات جامعه است، رسوخ پیدا کرده است. بر همین اساس، حتی قطع لحظهای اینترنت میتواند تأثیرات مخرب و عمیقی بر عملکرد کسبوکارها به جای بگذارد.
وی گفت: دلیلی که در ادبیات کارشناسی برای سنجش قطعی اینترنت از واحد ساعت به جای روز استفاده میشود، نشاندهنده ارزش و اهمیت فوقالعاده بالای این حوزه است. هر ثانیه قطعی، اقتصاد و زندگی مردم را تحتالشعاع قرار میدهد چرا که معیار سنجش زیانهای مالی نیز در همین بازههای زمانی کوتاه ارزیابی میگردد.
۱.۵ میلیون دلار زیان در هر ۶۰ دقیقه
این کارشناس فناوری با بررسی آمار و ارقام موجود در این بخش تصریح کرد: ما در حال حاضر با حدود ۱۰۰۰ ساعت قطعی اینترنت مواجهیم، رقمی که اگر در مقیاس کل سال محاسبه شود، قطعا بسیار فراتر خواهد بود. در حوزه کسبوکار، گزارش تیرماه انجمن کسبوکارهای اینترنتی به وضوح نشان میدهد که فعالیت حدود ۴۰۰ هزار شغل مستقیم به این بستر وابسته است و قطعی شبکه، ساعتی ۱.۵ میلیون دلار ضرر اقتصادی به همراه دارد.
نقرهکارافزود: وقتی از ۴۰۰ هزار شغل صحبت میکنیم، منظور طیف وسیعی از شرکتهای بزرگ با هزاران پرسنل تا کسبوکارهای خرد و خانگی در شبکههای اجتماعی است. بنابراین، این تعداد شغل مستقیما معیشت چندین میلیون نفر را درگیر میکند. از سوی دیگر، مشاغل سنتی نیز به صورت غیرمستقیم به این فضا وابستهاند. طبق آمارهای رسمی وزارت ارتباطات، بین ۹ تا ۱۰ میلیون نفر به شکل مستقیم و غیرمستقیم از اینترنت برای کسبوکار خود استفاده میکنند.
وی با انجام یک محاسبه سرانگشتی از حجم خسارات مالی بیان کرد: اگر صرفا همان بخش مستقیم و زیان ۱.۵ میلیون دلاری در هر ساعت را مبنا قرار دهیم، در این ۱۰۰۰ ساعت قطعی، بالغ بر ۱.۵ میلیارد دلار زیان ارزی و ریالی به اقتصاد کشور تحمیل شده است. این در حالی است که با نزدیک شدن به روزهای پایانی سال، بسیاری از کسبوکارها برای درآمدزایی در این ایام برنامهریزی کردهاند و قطعی شبکه در این مقطع، ضریب خسارت را به مراتب بیشتر میکند.
تهدید معیشت ۹ میلیون نفر
این کارشناس تبعات این محدودیتها را فراتر از زیانهای مالی دانست و با اشاره بر پیامدهای اجتماعی این بحران بیان کرد: این عدد تنها بخش مالی ماجراست. بسیاری از شرکتها عملا توان ادامه حیات ندارند. نتیجه این امر، تعدیل نیروی کار و اخراج کارمندان است. این مسائل اقتصادی و مالی، به سرعت به درون خانوادهها کشیده شده و در کنار سایر تنشهای محیطی، آسیبهای شدید روانی ناشی از بیکاری را به افراد تحمیل میکند.
احیای کسبوکارها زمانبر است
نقرهکار در پایان با رد این تصور که با اتصال مجدد اینترنت شرایط فورا عادی میشود، خاطرنشان کرد: وقتی یک شرکت حدود دو ماه از فرصتهای فناورانه دور میماند، بازگشت آن به چرخه اقتصاد به هیچوجه آسان نیست. حتی اگر همین فردا اینترنت به صورت کامل وصل شود، احیای کسبوکارها و بازگشت به شرایط پیشین نیازمند صرف هزینههای گزاف مالی و زمانی است. در مجموع، با تعمیم تأثیر این ۴۰۰ هزار شغل بر جامعه ۹ میلیون نفری و در نظر گرفتن کسبوکارهای سنتی، متوجه میشویم که اقتصاد ما چندین میلیارد دلار در این حوزه متضرر شده و از نظر شاخصهای کیفی نیز ضربات جبرانناپذیری به سلامت روان جامعه وارد آمده است.
سخن پایانی
گزارشهای میدانی و آمارهای تحلیلی از ۴۲ روز گذشته، به وضوح نشان میدهد که قطع ارتباط با شبکه جهانی، همچون مسدود شدن شریان حیاتی اقتصاد دیجیتال است. عبور از مرز ۱۰۰۰ ساعت قطعی اینترنت، نمایانگر انباشت خسارتهای مالی سنگین بر دوش کسبوکارهای کوچک و متوسط است؛ کسبوکارهایی که اکنون در خطر سقوط به زیر خط فقر قرار دارند. افزایش بیسابقه هزینههای پنهان نظیر اجبار کاربران و شرکتها به خرید فیلترشکن برای حفظ حداقل ارتباطات تجاری، فشار مضاعفی بر ترازنامه مالی این بنگاهها وارد کرده است. اگرچه مقامات بر موقتی بودن این شرایط به دلیل ملاحظات جنگی تاکید دارند و شایعات قطعی دائمی تکذیب شده است، اما بازسازی اعتماد تجاری از دست رفته نیازمند اقدامی عاجل است. بقای اقتصاد دیجیتال کشور، حفظ سرمایههای انسانی و جلوگیری از تعطیلی بنگاههای خرد، منوط به بازگشت هرچه سریعتر اینترنت به وضعیت پایدار است. نجات معیشت هزاران خانوار وابسته به این فضا، مستلزم سیاستگذاریهای حمایتی دقیق و پایان یافتن این تاریکی دیجیتال است.
