تنگه هرمز: اهرم فشار مرگبار که جهان را به لبه پرتگاه میبرد؟
تنشهای نظامی خاورمیانه و ژئوپلیتیک ایران در تنگه هرمز، بازار جهانی نفت و قیمت انرژی را متلاطم کرده است.
تشدید تنشهای نظامی در منطقه خاورمیانه، بار دیگر نگرانیها را در بازارهای جهانی انرژی، بهویژه نفت، افزایش داده است. این نگرانیها فراتر از صرفاً ظرفیت تولید نفت ایران بوده و بیشتر به موقعیت استراتژیک این کشور در تنگه هرمز، یکی از حیاتیترین شریانهای انتقال انرژی جهان، بازمیگردد. نشریه بلومبرگ نیز در یادداشتهای متعدد خود، به بررسی پیامدهای احتمالی هرگونه درگیری میان ایران و آمریکا بر بازارهای جهانی، بهخصوص بخش نفت، پرداخته است.
اهمیت ژئوپلیتیکی ایران در بازار جهانی انرژی
ایران، با تولید روزانه حدود ۳.۳ میلیون بشکه نفت، نزدیک به سه درصد از عرضه جهانی را تامین میکند و یکی از اعضای کلیدی اوپک به شمار میرود. با این حال، اهمیت واقعی این کشور برای بازار جهانی انرژی، نه صرفاً به میزان تولید، بلکه به تسلط آن بر تنگه هرمز است. این آبراه بینالمللی، مسیر عبور حدود یکپنجم نفت خام جهان است و شریان اصلی صادرات نفت برای کشورهای عمده تولیدکننده نظیر عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی محسوب میشود.
تنگه هرمز؛ شریان حیاتی با ریسک بالا
گزارشها حاکی از کاهش محسوس تردد نفتکشها در تنگه هرمز است و برخی کشتیها پس از دریافت پیامهای هشدارآمیز رادیویی از نزدیکی سواحل ایران، مسیر خود را تغییر دادهاند. اگرچه تهران تاکنون بهطور رسمی بسته شدن این تنگه را اعلام نکرده است، اما تهدیدهای پیشین مبنی بر امکان مسدودسازی این مسیر آبی، سناریوی اختلال گسترده در عرضه جهانی انرژی را بار دیگر به صدر نگرانیها بازگردانده است. بسته شدن کامل تنگه هرمز، اقدامی بیسابقه و پرهزینه خواهد بود، اما حتی ایجاد مزاحمت برای کشتیرانی یا اخلال در سامانههای ناوبری نیز میتواند جریان صادرات را مختل کرده و هزینههای بیمه و حملونقل را بهشدت افزایش دهد.
هشدارها درباره تشدید تنشهای منطقهای
مقامات و سران ایران پیشتر هشدار دادهاند که هرگونه حمله نظامی میتواند به «جنگی منطقهای» منجر شود. تجربیات گذشته نیز نشان داده است که زیرساختهای انرژی منطقه در برابر تنشهای ژئوپلیتیکی بسیار آسیبپذیرند؛ نمونه آن حمله سال ۲۰۱۹ به تاسیسات فرآوری نفت عربستان سعودی بود که منجر به توقف بخشی از تولید جهانی نفت شد. در چنین فضایی، حتی احتمال حملات محدود یا اقدامات تلافیجویانه علیه تاسیسات نفتی کشورهای همسایه نیز میتواند ریسک ژئوپلیتیکی بازار را بهطور قابل توجهی افزایش دهد. اگرچه برخی کشورهای منطقه مانند عربستان سعودی و امارات، از مسیرهای خط لوله جایگزین برای دور زدن هرمز برخوردارند، اما ظرفیت این مسیرها محدود بوده و پاسخگوی کل صادرات نفت خلیج فارس نخواهد بود. از این رو، هرگونه انسداد یا ناامنی در تنگه میتواند بهسرعت به کاهش عرضه موثر در بازار جهانی منجر شود.
واکنش بازار جهانی نفت و پیشبینی قیمتها
بازار نفت پیشتر نیز نسبت به تنشهای نظامی واکنش نشان داده است. در جریان درگیریهای ماه ژوئن، قیمت نفت خام برنت با جهشی قابل توجه به بالای ۸۰ دلار در هر بشکه رسید، هرچند پس از مشخص شدن عدم آسیب جدی به زیرساختهای کلیدی، بخش عمده این افزایش قیمت تعدیل شد. با این حال، نگرانیهای جدید درباره تشدید درگیریها، بار دیگر انتظارات افزایشی را تقویت کرده است. در حالی که بازارهای اصلی معاملات آتی در تعطیلات پایان هفته امکان واکنش فوری نداشتند، برخی ابزارهای معاملاتی خردهفروشی افزایش قابل توجه قیمت نفت وستتگزاس اینترمدیت را نشان دادهاند. تحلیلگران نیز معتقدند در صورت تداوم چرخه تشدید تنشها، شاخص جهانی برنت ممکن است در کوتاهمدت بار دیگر به محدوده ۸۰ دلار بازگردد. بنابراین، آنچه بازارهای نفت را بیش از هر چیز تهدید میکند، نه فقط حجم تولید ایران، بلکه احتمال اختلال در یکی از مهمترین شریانهای انتقال انرژی جهان و گسترش دامنه درگیریها در منطقهای است که بخش بزرگی از عرضه جهانی نفت و گاز به آن وابسته است.
