افشاگری تکاندهنده از «معماری نوین امنیت غذایی»: طرح جنجالی که آب و کشاورزی ایران را نجات میدهد یا نابود میکند؟ +فیلم
معماری نوین حکمرانی کشاورزی، راهبردی برای تولید پایدار، کاهش وابستگی و تضمین امنیت غذایی و ملی است.
تهران – دکتر محسن مردی، استادتمام و پژوهشگر ارشد حکمرانی کشاورزی و امنیت غذایی، در سلسله یادداشتهایی به بررسی فنی و تخصصی «معماری نوین امنیت غذایی» پرداخته است. اولین یادداشت از این پرونده، به توصیف ضرورتهای اولیه حکمرانی کشاورزی اختصاص دارد و راهکارهای بنیادین برای مقابله با چالشهای موجود در این حوزه را تشریح میکند.
ضرورت بازنگری در ساختار شکننده امنیت غذایی کشور
با تشدید تغییرات اقلیمی، نوسانات ژئوپلیتیکی و تلاطم بازارهای جهانی، امنیت غذایی به یکی از مؤلفههای اصلی امنیت ملی و ثبات اجتماعی هر کشور تبدیل شده است. دکتر مردی در یادداشت خود اشاره میکند که با وجود تولید سالانه حدود ۱۳۰ میلیون تن محصولات کشاورزی در ایران، ساختار امنیت غذایی کشور همچنان شکننده، وابسته و تا حد زیادی "مونتاژی" باقی مانده است. بررسی دادههای چند دهه اخیر نشان میدهد که ریشه این وضعیت نه در کمبود منابع آب یا زمین، بلکه در ناترازیهای ساختاری ناشی از سیاستگذاریهای فاقد نگاه راهبردی و مکانی است؛ رویکردی که به افت بهرهوری و افزایش فشار بر منابع منجر شده است.
چالش "امنیت غذایی مونتاژی" و ریشههای آن
کشاورزی در ایران فراتر از یک فعالیت اقتصادی صرف، یکی از ستونهای اصلی معیشت عمومی، ثبات اجتماعی و امنیت ملی به شمار میرود. با حضور حدود ۴.۳ میلیون بهرهبردار در نزدیک به ۹۰ هزار آبادی و بیش از ۱۴۰۰ شهر، نزدیک به ۱۴ درصد اشتغال کشور به این حوزه وابسته است. تولید سالانه حدود ۱۳۰ میلیون تن محصول کشاورزی، ۷۸ درصد انرژی غذایی کشور را تأمین میکند؛ با این حال، سهم بالای ضایعات (حدود ۲۰ درصد) و تداوم وابستگی در تراز تجاری، گواه شکنندگی ساختار فعلی است.
چالش اصلی امنیت غذایی ایران، پایداری و امنیت دسترسی به غذا در شرایط پرریسک داخلی و بینالمللی است. وابستگی گسترده به واردات نهادهها، خوراک دام و برخی محصولات راهبردی، ساختاری را شکل داده که از آن به «امنیت غذایی مونتاژی» تعبیر میشود. در این ساختار، هرگونه اختلال در زنجیرههای تأمین جهانی، تأمین ارز یا فرآیند واردات، میتواند به سرعت امنیت غذایی کشور را با تنشهای جدی مواجه سازد. تحلیل دادهها نشان میدهد که منشأ اصلی این شکنندگی، نه کمبود منابع طبیعی، بلکه ضعف در سیاستگذاری راهبردی و فقدان نگاه مکانی در تصمیمگیریهاست که به ناترازی مزمن میان آب، خاک، الگوی تولید و بهرهوری انجامیده است.
معماری نوین امنیت غذایی: پاسخی راهبردی به تحولات جهانی
دکتر مردی تأکید میکند که استقرار «معماری نوین امنیت غذایی» برای ایران یک انتخاب اختیاری نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر محسوب میشود. جهان وارد مرحلهای شده است که تغییرات اقلیمی و تنشهای ژئوپلیتیکی، امنیت غذایی را به یکی از مؤلفههای تعیینکننده امنیت ملی کشورها تبدیل کرده است. تولید جهانی بسیاری از محصولات راهبردی به مرز ظرفیت خود نزدیک شده و همزمان تقاضای جهانی رو به افزایش است؛ وضعیتی که غذا را به ابزاری مؤثر در معادلات قدرت و فشار سیاسی بدل کرده است.
این رویکرد نوین بر تولید درونزا، پایدار و منطبق با ظرفیتهای واقعی آب، خاک و اقلیم استوار است و وابستگی راهبردی به واردات را ریسکی غیرقابل پذیرش تلقی میکند. معماری نوین امنیت غذایی بر سه اصل بنیادین بنا شده است: نخست، امنیت غذایی ستون خیمه امنیت ملی است؛ دوم، مسئله اصلی کشاورزی کمبود آب نیست، بلکه الگوی نادرست تولید و بهرهوری پایین منابع است؛ و سوم، هر اصلاح ساختاری تنها زمانی پایدار خواهد بود که برای بهرهبردار اقتصادیتر و منطقیتر از وضعیت موجود باشد. در این چارچوب، تحول کشاورزی بیش از آنکه نیازمند منابع مالی جدید باشد، مستلزم بازنگری در حکمرانی و شیوههای تصمیمگیری راهبردی است.
نقشه راه جامع برای تحقق امنیت غذایی پایدار
نقشه راه استقرار معماری نوین امنیت غذایی بر مجموعهای از محورهای همافزا استوار است. این محورها شامل ارتقای مالکیت امنیت غذایی به سطح حکمرانی ملی، بازآرایی مغز علمی و سیاستساز کشاورزی با تمرکز بر دانش راهحلمحور، استقرار چرخه پیوسته سیاستگذاری، اجرا و پژوهش در قالب یک شبکه ملی هماهنگ، اصلاح حکمرانی بازار و ایجاد سازوکارهای پیشنگر تنظیم بازار مبتنی بر داده، و در نهایت، اقتصادیکردن کشاورزی از طریق توسعه کسبوکارهای منطقهای متناسب با مزیتهای سرزمینی است.
در همین چارچوب، نسخههای عملیاتی محصولمحور برای محصولات راهبردی از جمله خوراک دام، برنج، جو و گندم طراحی و اجرا خواهد شد؛ نسخههایی که هدف آنها افزایش تولید مؤثر، کاهش مصرف آب و مدیریت پایدار وابستگی به واردات، بدون اعمال فشار بر منابع جدید کشور است. لازم به ذکر است که این یادداشت برگرفته از «برنامه عملیاتی معماری نوین امنیت غذایی» است که توسط دکتر محسن مردی در وزارت جهاد کشاورزی تدوین شده است.
