آینده انرژی در خاورمیانه

طی سال‌های اخیر موضوع جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر با سوخت‌های فسیلی پررنگ شده و با وجودی که توسعه تجدیدپذیرها سرعت گرفته اما این جایگزینی به اعتقاد تحلیلگران زمانبر است و در کوتاه مدت محقق نمی‌شود.

مهمترین منبع درآمد و ثروت منطقه خاورمیانه در دهه‌های گذشته ذخایر نفت خام و گاز بوده است. اگرچه این حقیقت که دوران سوخت فسیلی به پایان خواهد رسید، مورد پذیرش گسترده واقع شده اما برخی از کارشناسان انتظار ندارند در کوتاه مدت تغییرات جدی صورت بگیرد.

با وجود وابستگی به صادرات سوختهای فسیلی، برخی از کشورها در منطقه به ظرفیت تجدیدپذیرها توجه کرده‌اند. بهبودهای صورت گرفته در فرآیند تولید و اقتصاد ابعاد، هزینه‌های انرژی بادی و خورشیدی را به سطحی رسانده که در برخی از مناطق از سوختهای فسیلی ارزانتر شده‌اند. خاورمیانه به خصوص به دلیل شرایط اقلیمی مطلوب، ظرفیت عظیمی در این زمینه می‌تواند داشته باشد.

در این میان برخی موسسات خارجی مانند ریستاد انرژی و آژانس بین‌المللی انرژی انتظار داشتند پیک نفت تحت تاثیر تغییرات ساختار در اقتصاد و فشار اجتماعی در بیشتر کشورهای توسعه یافته، در حدود سال ۲۰۳۰ اتفاق بیافتد. فروش رو به رشد خودروهای برقی، تقاضا برای نفت را کاهش می‌دهد و هزینه‌های نیروی بادی و خورشیدی مرتبا کمتر می‌شود. انگیزه متنوع کردن منابع درآمد برای کشورهای صادرکننده نفت باید واضح باشد. این کشورها برای سر پا ماندن در قرن بیست و یکم باید تجدیدپذیرها را جدی بگیرند.

پیش‌بینی برخی از کارشناسان در خصوص وقوع پیک تقاضا برای نفت تا ۱۰ سال آینده یک چالش جدی برای خاورمیانه است. با این حال اوپک طی سال‌های اخیر انتظار داشته تقاضا برای نفت تا سال ۲۰۴۰ همچنان رشد کند. در حالی که جوامع غربی به میزان فزاینده نگران تغییرات اقلیمی هستند و دولتهایشان را برای تغییرات ضروری تحت فشار قرار داده‌اند اما کشورهای عربی تحولات سیاسی مشابهی را تجربه نمی‌کنند. چین هم به دلیل آلودگی شدید هوا، مسیر‌گذار به انرژی را آغاز کرده است.

پتانسل جغرافیایی فوق العاده خاورمیانه می‌تواند انقلاب انرژی بعدی در این منطقه را کلید بزند. شماری از کشورها چندین پروژه عظیم را اعلام کرده‌اند. امارات متحده عربی طرحی را برای آغاز ساخت چندین پارک خورشیدی بزرگ در سال ۲۰۲۱ رونمایی کرد که همراه با نیروگاه هسته‌ای “براکه” می‌توانند نیمی از برق این کشور را تا اواسط قرن تامین کنند.

عربستان سعودی هم طرحهای بزرگی دارد. ایجاد یک مزرعه بادی ۴۰۰ مگاواتی در سواحل شمال غربی این کشور از جکله این طرح‌ها بوده و با وجود اندازه متوسط، تجربه ضروری برای پروژه‌های آتی فراهم می‌کند. صادرات هیدروژن پاک هم به دلیل هزینه‌های تولید اندک در خاورمیانه می‌تواند به محصول صادراتی مهمی در آینده تبدیل شود. عربستان سعودی روی طرح بزرگترین کارخانه هیدروژن جهان در شهر آینده گرای نئوم هم کار می‌کند.

آن طور که در پیش‌بینی‌ها وجود دارد تا سال ۲۰۴۰ تقاضا برای انرژی فسیلی کاهشی نیست و حتی برآورد می‌شود که تا ۱۰۰ سال آینده نیز انرژی فسیلی مورد استفاده مردم خواهد بود اما ممکن است سهم آنها کاهش یابد.

در این باره محمد خطیبی – کارشناس ارشد حوزه انرژی با بیان اینکه جایگزینی انرژی‌های تجدید پذیر با سوخت‌های فسیلی موضوع جدیدی نیست و نزدیک ۵۰ سال است که کشورهای مختلف به ویژه کشورهای صنعتی به سمت این نوع انرژی پیش رفتند، به ایسنا گفته بود: هر کاری که می‌توانست انجام شود کشورهای صنعتی برای جایگزینی سوخت‌های فسیلی توسط انرژی‌های تجدیدپذیر انجام داده‌اند اما مشکلی که وجود دارد این است که محبوبیت انرژی‌های تجدیدپذیر کمتر است و مردم به راحتی نمی‌توانند از آنها استفاده کنند.

به گفته او علاوه بر این زیرساخت‌های اجرای این کار آماده نبوده و مهم تر از همه اینکه نرخ تمام شده این انرژی نسبت به انرژی‌های فسیلی بیشتر است. تا کنون دولت سوبسیدهایی را به مردم داده است اما نمی‌شود به طور گسترده انرژی را به مردم تحمیل کرد و اگر این نوع انرژی اقتصادی است می‌بایست جایگاه خود را پیدا کند و نیازی نیست که دولت‌ها آنها را حمایت کنند.

بر این اساس تا کنون تلاش‌های زیادی برای جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر با انرژی فسیلی شده اما جایگزینی کامل این دو انرژی زمان بر است و انرژی تجدیدپذیر برای انجام این ماموریت باید اقتصادی شود و محبوبیت بیشتری کسب کند به طوری که مردم به راحتی بتوانند از آن استفاده کنند و این انرژی را به انرژی فسیلی ترجیح دهند.

برخی کارشناسان، با بیان اینکه در شرایط عادی هر سال به طور متوسط یک میلیون بشکه تقاضای انرژی‌های فسیلی رو به افزایش است، معتقدند در دهه‌های گذشته این رشد تقاضا را داشته‌ایم. بنابراین تا طولانی مدت که پیش‌بینی‌ها وجود دارد تقاضای انرژی‌های فسیلی رو به رشد بوده و هیچ تقاضای منفی وجود ندارد اما باید دید انرژی‌های تجدیدپذیر که در حال رشد هستند تا چند سال دیگر چه نقشی در تامین نیازهای جهان خواهد داشت.