کریدورهای ترانزیتی: شریان حیاتی امنیت ملی ایران یا دروازه فاجعه؟
ایران با زیرساخت ریلی و موقعیت ژئوپلیتیکی، قطب ترانزیت و تجارت کریدور شمال-جنوب میشود.
مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت با تاکید بر لزوم نگاه بلندمدت به کریدورهای ترانزیتی، اعلام کرد که تکمیل کریدورهای شرق غرب و شمال جنوب برای ایران از نان شب واجبتر است و میتواند این کشور را به یک هاب منطقهای تبدیل کند. وی با انتقاد از رویکرد کوتاهمدت در این حوزه، از سهم ناچیز ایران از تجارتهای بینالمللی با وجود موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز گلایه کرد.
لزوم نگاه بلندمدت به کریدورهای ترانزیتی
سید علی امامی، مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت، در تشریح وضعیت کریدورهای ترانزیتی اظهار داشت که اگر صرفاً از منظر هزینه-فایده کوتاهمدت به این موضوع نگاه شود، با توجه به استهلاک زیرساختها و هزینههای تحمیلی، ممکن است توجیه اقتصادی لازم را نداشته باشد. اما وی تصریح کرد که اگر از زاویه امنیت جهانی، امنیت ملی و تأثیر آن بر جایگاه ایران در تصمیمسازیهای بینالمللی نگریسته شود، این موضوع از اهمیت حیاتی برخوردار است و تنها به بحث درآمد مستقیم محدود نمیشود.
سهم ناچیز ایران از تجارت ۶۰ میلیارد دلاری هند و روسیه
امامی با اشاره به حجم بالای تجارت ۶۰ میلیارد دلاری میان هند و روسیه، بیان کرد که این حجم عظیم کالا در حال حاضر از طریق مسیر دریایی طولانی و پرهزینه جابهجا میشود؛ مسیری که از اقیانوس هند، دریای عرب، بابالمندب، کانال سوئز، دریای مدیترانه، تنگه بسفر و دریای سیاه میگذرد تا به بندر نووراسییسک روسیه برسد. وی افزود در حالی که امکان جابهجایی این بار از مسیر زمینی و ریلی، با عبور از ایران، زمان و هزینهها را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد. این مقام مسئول سوال کرد که چه سهمی از این تجارت ۶۰ میلیارد دلاری از مسیر ایران عبور میکند و پاسخ داد که تقریباً هیچ؛ این به معنای عدم بهرهبرداری ایران از موقعیت ژئوپلیتیکی و موهبت الهی خود است.
کریدور شمال-جنوب؛ ابزار قدرت و فرصت منطقهای
مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت با تأکید بر اینکه کریدور شمال-جنوب صرفاً یک مسیر حملونقل نیست، بلکه یک ابزار قدرت است، خاطرنشان کرد که ایران نه از بهره اقتصادی و نه از مزایای امنیت بینالمللی آن بهره نمیبرد. وی به برنامهریزی چین برای اتصال به اروپا از طریق سه کریدور اشاره کرد و گفت که چین با وجود امکان استفاده از مسیر ریلی ایران برای صادرات کالا به اروپا، این امر محقق نشده است. امامی افزود با توجه به مزاحمتهایی که کشتیهای ایرانی در دریا با آن مواجه میشوند، ضرورت استفاده از مسیرهای ریلی برای جابهجایی بارهای تجاری بیش از پیش آشکار شده است. حتی با راهاندازی مسیر ریلی افغانستان نیز، چین میتواند بارهای خود را از آنجا به اروپا منتقل کند، چرا که مسیرهای بالادستی چین با چالشهایی نظیر اختلاف عرض ریل و نیاز به چندین بار تخلیه و بارگیری یا عبور از دریای خزر مواجه هستند که زمان و هزینه را افزایش میدهد و نشاندهنده ظرفیت بالای مسیر ایران است.
ایران؛ هاب منطقهای با ارزش افزوده بالا
امامی با انتقاد از نگاه کوتاهمدت و صرفاً هزینه-فایده به موضوع ترانزیت که مانع از توسعه کریدورها شده است، اظهار داشت که در صورت راهاندازی کامل کریدورهای شرق-غرب و شمال-جنوب، ایران میتواند به یک هاب منطقهای تبدیل شود. وی توضیح داد که مفهوم هاب فراتر از صرفاً عبور بار است و شامل تخلیه، انبارداری، ذخیرهسازی و حتی پردازش کالا در ایران میشود. به عنوان مثال، بار از افغانستان وارد ایران شده و فرآوری شود یا محصولات کشاورزی قزاقستان در ایران به آرد یا ماکارونی تبدیل و سپس صادر گردند. این امر به معنای جذب سرمایهگذار و ایجاد ارزش افزوده قابل توجه برای کشور است.
آخرین وضعیت اتصال ریلی رشت-آستارا و چالشهای تامین مالی
وی در خصوص سرمایهگذاری خارجی، بهویژه نقش روسیه در اتصال ریلی، توضیح داد که ابتدا قرار بود روسیه سرمایهگذاری مستقیم انجام دهد، اما در نهایت تصمیم گرفت به جای سرمایهگذاری مستقیم، تسهیلات مالی ارائه کند. امامی تفاوت این دو رویکرد را بسیار مهم دانست و گفت که در سرمایهگذاری مستقیم، طرف مقابل برای بازگشت سرمایه خود ناچار به استفاده از مسیر است، اما در مدل تسهیلات، مسئولیت یافتن بار بر عهده ایران خواهد بود و در صورت عدم وجود بار کافی، بازپرداخت وام چالشبرانگیز میشود. این مقام مسئول اعلام کرد که ایران با مدل تسهیلات موافقت کرده و حدود ۷۰ درصد تملک اراضی مسیر تاکنون انجام شده است. این روند به دلیل خصوصی بودن بخش زیادی از زمینها شامل جنگل، دشت، شالیزار و مناطق گردشگری، دشواریهای خاص خود را دارد.
مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت پیشبینی کرد که تملک اراضی مسیر رشت-آستارا تا پایان سال به ۱۰۰ درصد خواهد رسید و پس از آن عملیات عمرانی آغاز میشود. وی افزود در صورت تأمین مالی مناسب، این مسیر ظرف حدود دو سال به طور کامل راهاندازی خواهد شد. با تکمیل این اتصال، امکان انتقال بار از مسکو بر روی ریل تا آستارای ایران، انجام ترانشیپمنت و سپس جابهجایی با واگنها و لوکوموتیوهای ایرانی تا بندرعباس فراهم میشود که از نظر زمان و هزینه بسیار مقرونبهصرفه خواهد بود؛ البته مشروط بر اینکه جریان بار کافی در این مسیر برقرار باشد. امامی در پایان تأکید کرد که کریدورهای ترانزیتی نیازمند نگاه بلندمدت هستند و در صورت شکلگیری این نگاه، ایران میتواند جایگاه واقعی خود را در ترانزیت منطقهای و جهانی به دست آورد.
