کارت برنده ایران در قفقاز؟ رازهای پنهان همکاری با ارمنستان که معادلات را تغییر میدهد!
ارمنستان و ایران، همکاریهای اقتصادی، فناوری و انرژی خود را در قفقاز گسترش میدهند.
ارمنستان، کشوری محصور در خشکی در جنوب قفقاز و همسایه جمهوری اسلامی ایران، به واسطه ویژگیهای تمدنی غنی، موقعیت ژئوپلیتیک و سرمایه انسانی خود، بستری منحصر به فرد برای گسترش روابط اقتصادی و سیاسی قوی با جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود. این کشور که از شمال و شرق با جمهوری آذربایجان، از غرب با ترکیه و از جنوب شرقی با ایران مرز مشترک دارد، با وجود محدودیتهای جغرافیایی، از طریق ایران و گرجستان به جهان متصل است.
جایگاه جغرافیایی و جمعیتشناختی ارمنستان
مساحت ارمنستان ۲۸ هزار کیلومتر مربع بوده و بر اساس تخمین سال ۲۰۲۴، جمعیتی بالغ بر حدود ۳ میلیون نفر دارد که نسبت به دهه ۱۹۹۰ میلادی، عمدتاً به دلیل مهاجرت گسترده پس از جنگ قرهباغ و بحرانهای اقتصادی، کاهش یافته است. بیش از ۹۸ درصد این جمعیت را ارمنیها تشکیل میدهند و اقلیتهای کوچکی از یزیدیان، روسها، آشوریان و کردها نیز در آن حضور دارند. زبان رسمی، ارمنی (یکی از زبانهای هندواروپایی با الفبای مستقل) و دین رسمی، مسیحیت ارتدوکس شرقی (کلیسای حواری ارمنی) است که قدیمیترین کلیسای ملی جهان محسوب شده و از سال ۳۰۱ میلادی دین رسمی کشور بوده است. ارمنستان از نظر جغرافیایی کوهستانی است و میانگین ارتفاع آن ۱۸۰۰ متر است. منابع آبی فراوان نظیر رودخانههای ارس و دهبِد و تالاب سوان، همچنین ذخایر معدنی شامل مس، مولیبدن و طلا، از داراییهای طبیعی این کشور محسوب میشوند.
گذری بر تاریخ و تحولات سیاسی ارمنستان
ارمنستان از کهنترین تمدنهای مستقل جهان است که پادشاهی آن در حدود ۶۰۰ سال پیش از میلاد مسیح تأسیس شد. این کشور در سال ۳۰۱ میلادی، نخستین کشوری بود که مسیحیت را به عنوان دین رسمی پذیرفت. پس از تقسیم شدن سرزمین ارمنستان بین امپراتوری عثمانی و ایران صفوی در قرون وسطی، ارمنستان شرقی (ارمنستان امروزی) در سده نوزدهم به روسیه واگذار شد. در جریان جنگ جهانی اول و سال ۱۹۱۵، واقعهای که ارمنیان و بسیاری از کشورهای جهان آن را نسلکشی مینامند، توسط حکومت عثمانی علیه جمعیت ارمنی رخ داد. پس از فروپاشی روسیه تزاری در سال ۱۹۱۸، جمهوری دمکراتیک ارمنستان تشکیل شد که تنها دو سال دوام آورد و سپس در سال ۱۹۲۰ به اتحاد جماهیر شوروی پیوست. دوران شوروی با نوسازی صنعتی و توسعه آموزش همراه بود، اما با محدودیت خودمختاری ملی و سیاستهای روسیسازی همراه شد. در سال ۱۹۸۸، جنبش ملی ارمنی برای الحاق قرهباغ آغاز شد که پس از فروپاشی شوروی به جنگی تمامعیار منجر گشت.
رویدادهای سیاسی مهم پنجاه سال اخیر و مسیر استقلال
در دهه ۱۹۸۰، جنبش ملی ارمنی موسوم به «کاراباخ حرکتی» شکل گرفت. زلزله ویرانگر اسپیتاک در سال ۱۹۸۸ و ناکامی شوروی در کمکرسانی، به بحران اعتماد عمیقی دامن زد. در نهایت، در ۲۱ سپتامبر ۱۹۹۱، ارمنستان در یک همهپرسی عمومی با ۹۹ درصد آراء، استقلال خود را تأیید و دو روز بعد آن را رسماً اعلام کرد. جنگ قرهباغ (۱۹۹۲–۱۹۹۴) با حمایت روسیه و دیاسپورای ارمنی، به نفع ارمنستان پایان یافت و نیروهای ارمنی کنترل قرهباغ و ۷ منطقه اطراف آن را به دست گرفتند که منجر به تشکیل یک «جمهوری آرتساخ» خودخوانده شد. با این حال، این پیروزی با هزینههای سنگین نظیر بستهشدن مرزهای غربی و شرقی و وابستگی استراتژیک به روسیه همراه بود. ارمنستان در سال ۱۹۹۳ به سازمان امنیت جمعی (CSTO) و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) پیوست. در سال ۲۰۱۸، جنبش «انقلاب ابریشمی» به رهبری نیکُل پاشینیان به قدرت رسید و شعار اصلاحات دموکراتیک و مبارزه با فساد را مطرح کرد.
اما جنگ ۲۰۲۰ قرهباغ، نقطه عطفی در تاریخ معاصر ارمنستان بود. ارتش آذربایجان با حمایت ترکیه، کنترل مناطق وسیعی از قرهباغ را بازپس گرفت و توافق سهجانبه با میانجیگری روسیه به استقرار نیروهای حافظ صلح روسی منجر شد. این شکست، بحران عمیقی را در ارمنستان ایجاد کرد و به بازنگری در سیاست خارجی انجامید. از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، ارمنستان به سمت سیاست «چندقطبیسازی» حرکت کرده و تلاش نموده از CSTO فاصله بگیرد، روابط خود را با اتحادیه اروپا (از طریق برنامه CEPA)، ایالات متحده، هند و ایران گسترش دهد. در سال ۲۰۲۳، با عملیات نظامی آذربایجان علیه نیروهای ارمنی در قرهباغ، «جمهوری آرتساخ» به طور کامل منحل شد و بیش از ۱۰۰ هزار ارمنی از منطقه تخلیه شدند که این تحولات روابط ایروان با مسکو را به شدت تضعیف کرد. در سال ۲۰۲۴، پاشینیان پیروز انتخابات پارلمانی شد و دیپلماسی چندقطبی را با همکاری با ایران در امنیت مرزی، نزدیکی به فرانسه و آمریکا، و مذاکرات صلح با آذربایجان تثبیت کرد.
سیاست خارجی و اقتصادی در دوران کنونی
ارمنستان در حال تغییر بنیادین سیاست خارجی خود است و از وابستگی استراتژیک به روسیه به سمت سیاست «چندقطبیسازی» حرکت میکند. این کشور در پی تقویت روابط با اتحادیه اروپا (با اجرای برنامه CEPA)، ایالات متحده (از طریق همکاری نظامی محدود و کمکهای انسانی)، هند (در حوزه فناوری و دفاع) و جمهوری اسلامی ایران (در همکاریهای امنیتی و انرژی) است. اگرچه پرونده تاریخی نسلکشی ارمنیها و مرزهای بسته با ترکیه و آذربایجان چالشهای پایداری محسوب میشوند، اما روند عادیسازی روابط با این دو همسایه آغاز شده است. ارمنستان همچنین عضو فعال سازمان همکاری اقتصادی دریای خزر (CEC)، فرانکوفونی و جنبش عدم تعهد است.
در بعد اقتصادی بینالمللی، ارمنستان به دنبال کاهش وابستگی به بازارهای اوراسیا و گسترش تجارت با اتحادیه اروپا، ایران و هند است. صادرات فناوری (نرمافزار و خدمات ICT) از بخشهای پررشد این کشور محسوب میشود. عضویت در برنامه «شراکت شرقی» اتحادیه اروپا تسهیلاتی برای صادرات بدون تعرفه فراهم کرده است. با این حال، ارمنستان همچنان عضو رسمی اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) است که تعرفههای مشترک آن محدودیتهایی برای تفاهمنامههای تجاری دوجانبه ایجاد میکند. ایروان در حال مذاکره برای عضویت در سازمان تجارت جهانی (WTO) است و از طریق مناطق اقتصادی ویژه نظیر مگردیچ نَرکیسیان در ایروان، تلاش میکند جذابیت سرمایهگذاری خارجی را افزایش دهد.
بررسی نقاط قوت و ضعف اقتصادی و اجتماعی ارمنستان
نقاط قوت زندگی در ارمنستان شامل فرهنگ غنی، سواد بالای حدود ۹۹.۶ درصد، امنیت نسبی شهری و کیفیت قابل قبول خدمات بهداشتی و آموزشی است. سیستم آموزش عالی در دانشگاههایی نظیر دانشگاه ایروان و AUA اعتبار بینالمللی دارد و جامعه جوانی فعال در فناوری و هنر در این کشور وجود دارد. هزینه زندگی در مقایسه با اروپا پایینتر بوده و طبیعت کوهستانی آن (سوان، دیلیجان، تساخکادزُر) جاذبههای گردشگری و تفریحی فراوانی را فراهم میکند. دولت پاشینیان برنامههایی برای بازگشت مهاجران و حمایت از استارتآپها را اجرا کرده است.
اما این کشور با ضعفهای ساختاری نیز مواجه است. محدودیت جغرافیایی و مرزهای بسته با ترکیه و آذربایجان، به افزایش هزینههای حملونقل و وابستگی به مسیرهای عبوری از گرجستان و ایران منجر میشود. بیکاری جوانان، بهویژه تحصیلکردگان غیرفنی، بالاست که در گروه سنی ۱۵ تا ۲۴ سال به بیش از ۲۰ درصد میرسد. تورم نیز در سالهای اخیر به دلیل جنگ و نوسانات ارزی افزایش یافته است. فساد اداری، هرچند در حال کاهش، اما همچنان در بخشهایی از دولت و قضایی وجود دارد. کیفیت زیرساختهای شهری در مناطق غیرمرکزی ضعیف بوده و آلودگی هوا در ایروان (بهویژه در زمستان) ناشی از وسایل نقلیه قدیمی و نیروگاههای حرارتی، از دیگر چالشهاست. بحران جمعیتی شامل کاهش جمعیت و پیری جامعه نیز چالشی بلندمدت محسوب میشود. با این حال، دولت در حال اجرای اصلاحات ساختاری در حوزههای قضایی، آموزش و اقتصاد دیجیتال برای بهبود کیفیت زندگی در بلندمدت است.
شرایط اقتصادی و جایگاه جهانی
در سال ۲۰۲۴، تولید ناخالص داخلی (GDP) ارمنستان حدود ۲۶ میلیارد دلار و سرانه آن بیش از ۱۳ هزار دلار بوده است. نرخ رشد اقتصادی در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ به دلیل ورود پناهندگان از اوکراین و روسیه (حدود ۲۰۰ هزار نفر) و افزایش انتقالات مالی از دیاسپورا (حدود ۱۵ درصد GDP)، به بیش از ۱۰ درصد رسید، اما در سال ۲۰۲۴ به ۴ تا ۵ درصد کاهش یافت. سطح فقر رسمی کمتر از ۲۰ درصد است، اما نابرابری درآمدی بالا (شاخص جینی ۳۰ درصدی) و فقر شهری پنهان قابل توجه است. دولت از طریق برنامههای رفاهی مانند یارانههای نقدی و بیمه سلامت جامع، تلاش میکند این شکاف را تعدیل کند. با وجود قرار گرفتن در رده «بالا» در شاخص توسعه انسانی (HDI)، دسترسی به خدمات تخصصی در روستاها همچنان محدود است.
ارمنستان با GDP اسمی ۲۶ میلیارد دلار، در رتبه حدود ۱۲۰ اقتصاد جهان قرار دارد و سهم آن از تجارت جهانی بسیار ناچیز است (حدود ۰.۰۲ درصد). با این حال، از نظر شاخص رقابتپذیری جهانی (WEF)، عمدتاً به دلیل سرمایه انسانی قوی و زیرساختهای دیجیتال، در رتبه حدود ۵۵ قرار دارد. در منطقه قفقاز، ارمنستان پس از گرجستان و آذربایجان، سومین اقتصاد بزرگ محسوب میشود. کوچکی بازار داخلی و نیاز به صادرات فعال، چالش اصلی این کشور است.
نقاط قوت اقتصادی ارمنستان
اقتصاد ارمنستان دارای چندین نقطه قوت غیرسنتی است که شامل سرمایه انسانی قوی و فناوریمحور با تسلط به ریاضیات و علوم کامپیوتر، و سابقه در صنعت نرمافزار میشود. ایروان به عنوان یکی از «سنگفرشهای نوآوری» منطقه شناخته میشود. اقتصاد دیجیتال با بیش از ۸۰۰ شرکت فناوری فعال و سهم بیش از ۷ درصدی ICT از صادرات، در حال رشد است. این کشور از منابع معدنی قابل توجهی نظیر مس (چهارمین تولیدکننده در منطقه)، مولیبدن، طلا و نقره برخوردار است. کشاورزی کوهستانی با محصولاتی نظیر شراب، عسل و میوههای خشک نیز از نقاط قوت است. دیاسپورای فعال ارمنی (بیش از ۸ میلیون نفر در جهان) انتقالات مالی، سرمایهگذاری و انتقال فناوری را تسهیل میکند. ثبات نسبی داخلی، علیرغم بحرانهای امنیتی، و موقعیت جغرافیایی استراتژیک به عنوان یکی از دو مسیر اتصال روسیه به خلیج فارس از طریق ایران، ظرفیت ترانزیتی قابل توجهی را برای این کشور فراهم آورده است.
تحولات اقتصادی دو دهه اخیر و چشمانداز آینده
از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۸، ارمنستان با میانگین رشد سالانه ۱۰ درصد، عمدتاً به دلیل سرمایهگذاریهای روسیه و دیاسپورا در بانکداری، مخابرات و ساختوساز، یکی از پویاترین اقتصادهای منطقه بود. اما بحران ۲۰۰۸ و سپس جنگ ۲۰۲۰، این روند را معکوس کرد. در دهه ۲۰۱۰، تمرکز بر اقتصاد غیرنفتی و ICT آغاز شد. دولت پاشینیان از سال ۲۰۱۸ اصلاحات مالیاتی (کاهش نرخ مالیات بر درآمد شرکتها به ۱۸ درصد)، سادهسازی ثبت کسبوکار و جذب سرمایهگذاری خارجی را در دستور کار قرار داد. در سالهای ۲۰۲۲–۲۰۲۳، ورود هزاران متخصص روسی به دلیل جنگ اوکراین، بهویژه در حوزههای نرمافزار، طراحی و بازاریابی، انفجاری در اقتصاد دانشبنیان ایجاد کرد و صادرات خدمات فناوری در این دوره سه برابر شد. تلاش برای رشد در کشاورزی (کشتهای گلخانهای با آبیاری قطرهای) و صنایع غذایی (صادرات شراب به اتحادیه اروپا و آمریکا) نیز گسترش یافت. با این حال، وابستگی به واردات انرژی (گاز و اورانیوم از روسیه) و واردات کالاهای مصرفی همچنان چالشی برای تعادل تجاری است. دولت در حال اجرای برنامه «ارمنستان ۲۰۴۰» است که بر هوشمندسازی اقتصاد، توسعه متوازن منطقهای و جذب مهاجران تمرکز دارد.
فرصتهای گسترده همکاری دوجانانه با ایران
همکاری در حوزه انرژی
ارمنستان به شدت به واردات انرژی وابسته است. خط لوله گاز ایران–ارمنستان (ارس–یِرِوان) با ظرفیت ۲ میلیارد متر مکعب سالانه، زیرساختی حیاتی برای این کشور محسوب میشود. ایران میتواند با افزایش ظرفیت این خط لوله، هم در تابستان برای تأمین برق و هم در زمستان برای گرمایش، به امنیت انرژی ارمنستان کمک کند. همکاری در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر نظیر منابع بادی در جنوب و آبی در شمال ارمنستان با فناوری ایرانی، و همچنین ایجاد «شبکه انرژی هوشمند مرزی» برای تعادل بار در ساعات اوج مصرف، از دیگر ظرفیتهاست. امکان صادرات برق (از ایران در تابستان و از ارمنستان در زمستان) با تأسیس ایستگاههای تبدیل AC/DC در مرز مِگری نیز وجود دارد.
همکاری در حوزه گردشگری
با توجه به جامعه زرتشتی ایران و جذابیتهای تاریخی ارمنستان (کلیساهای ثبت یونسکو)، میتوان تورهای زیارتی-فرهنگی ترکیبی ایران–ارمنستان–گرجستان طراحی کرد. گردشگران ایرانی میتوانند برای استراحت در مناطق کوهستانی سوان و دیلیجان جذب شوند. ایجاد خطوط هوایی مستقیم تهران–ایروان و کاهش مهلت ویزا (صدور ویزای الکترونیکی در ۳ روز) میتواند حجم گردشگران را افزایش دهد. پیشنهاد «مسیر شاهنامه» که میراث ایرانی در جنوب ارمنستان و داستانهای اساطیری مشترک را ترکیب میکند، در دست بررسی است. همکاری در آموزش راهنمایان دو زبانه (فارسی–ارمنی) و تولید راهنماهای چندزبانه نیز میتواند به بهبود تجربه گردشگری کمک کند.
همکاری در حوزه معادن
ارمنستان دارای ذخایر معدنی قابل توجهی از جمله مس، مولیبدن، طلا و نمک است. ایران با تجربه در ساخت تجهیزات استخراج، فرآوری و حملونقل مواد معدنی، میتواند در بهروزرسانی معادن قدیمی ارمنستان مشارکت کند. امکان توسعه مشترک کارخانههای فرآوری (مانند تولید کاتد مس) و همکاری در تولید نمک دریای سوان و سنگهای ساختمانی (تُف، بازالت) برای بازار ایران نیز وجود دارد. صادرات سنگهای تزئینی ارمنی (سرخرنگ زَنگِزُر) به ایران نیز رو به افزایش است.
همکاری در حوزه فناوری
ارمنستان یکی از قطبهای نوآوری در منطقه است. ظرفیتهای همکاری شامل مشارکت در توسعه هوش مصنوعی برای پیشبینی زلزله، همکاری در ساخت رباتهای صنعتی سبک، توسعه مشترک نرمافزارهای آموزشی و پزشکی، و تأسیس شرکتهای مشترک استارتآپی در حوزه فینتک و انرژی هوشمند است. دانشگاههای ارمنستان میتوانند با دانشگاههای ایرانی در پروژههای تحقیقاتی مشترک (مانند مهندسی نرمافزار یا زیستفناوری) همکاری کنند و صادرات خدمات نرمافزاری ارمنی به ایران نیز در حال رشد است.
همکاری در حوزه کشاورزی و مواد غذایی
شباهت اقلیمی در مناطق مرکزی ارمنستان و شمال غرب ایران، زمینهساز همکاری در کشاورزی دقیق است. این ظرفیتها شامل تبادل بذور مقاوم به خشکی، توسعه صنایع غذایی (مانند صادرات شراب ارمنی و واردات زعفران و خرما از ایران)، همکاری در کشتهای گلخانهای هوشمند و توسعه پروژههای تحقیقاتی در زیستفناوری گیاهی است. ایجاد «منطقه ویژه کشاورزی مرزی» در نزدیکی مرز مِگری–نوردوز برای تولید مشترک محصولات صادراتی نیز پیشنهاد شده است.
همکاری در حوزه صنعت
ارمنستان در حال بازسازی پایههای صنعتی خود است. ظرفیتهای همکاری شامل تولید مشترک قطعات الکترونیکی برای صنایع خودرو و پزشکی، صنایع شیمیایی (تولید کودهای آلی و زیستی)، ماشینآلات سبک (بستهبندی، تصفیه آب، سیستمهای انرژی خورشیدی) و مشارکت در پروژههای ساختمانی در مناطق مرزی است. همچنین، امکان صادرات تجهیزات پزشکی ایرانی (مانند MRI و اولتراسوند) به بیمارستانهای ارمنستان وجود دارد.
همکاری در حوزه خدمات (پزشکی، مهندسی و ...)
سیستم پزشکی نسبتاً پیشرفته ارمنستان، ظرفیتهایی برای همکاری از جمله اعزام تیمهای جراحی تخصصی ارمنی به ایران، آموزش پزشکان و پرستاران ایرانی در دانشگاههای پزشکی ایروان، و همکاری در تحقیقات دارویی را فراهم میکند. در حوزه مهندسی، شرکتهای ارمنی با تجربه در ساخت سازههای ضدزمینلرزه میتوانند در پروژههای زیرساختی ایران، بهویژه در مناطق شمال غرب، مشارکت کنند. همچنین، مشاوران ارمنی در زمینه مدیریت بحرانهای طبیعی میتوانند دورههای آموزشی برای سازمانهای ایرانی برگزار کنند.
همکاری در حوزه کریدورهای حمل و نقل
پروژه کریدور ایران–ارمنستان–گرجستان–بندر قفقاز میتواند مسیری جایگزین برای ترانزیت کالا بین خلیج فارس و اروپا فراهم کند. جاده مِگری–نوردوز به عنوان تنها راه اتصال ارمنستان به ایران، نیاز به گسترش و مجهزسازی با سیستمهای الکترونیکی عبور مرزی دارد. ایجاد «راهآهن ایران–ارمنستان» در بلندمدت نیز مطرح است. در حملونقل هوایی، افزایش پروازهای مستقیم و ایجاد پایگاه ترانزیتی در فرودگاه ایروان برای کالاهای سریعالفساد پیشنهاد شده است. همکاری در نظارت هوشمند بر ترافیک مرزی نیز در دست اجراست.
همکاری در حوزه اقتصاد دریا
ارمنستان با وجود محصور بودن در خشکی، میتواند از طریق همکاری با ایران در اقتصاد دریای خزر مشارکت کند. این همکاری شامل سرمایهگذاری در بندر انزلی یا آستارا برای ایجاد «اتاق بازرگانی ارمنستان–ایران»، مشارکت در کشتیرانی مشترک برای ترانزیت کالا به روسیه و ترکمنستان، و همکاری در تحقیقات دریایی (آلودگی، منابع زیستی خزر) از طریق مراکز علمی دو کشور است. همچنین، استفاده از تخصص ارمنیها در ساخت کشتیهای کوچک و شناورهای تحقیقاتی برای پروژههای دریایی ایران نیز امکانپذیر است.
همکاری در حوزه حکمرانی و سیاستگذاری
ارمنستان و ایران میتوانند تجربیات خود را در زمینههای تحول دیجیتال دولت، طراحی آییننامههای ایمنی برای صنایع حساس، برنامههای آموزشی برای کارکنان دولت در مدیریت تغییر و نوآوری سازمانی، و تحقیق مشترک در بهینهسازی مصرف انرژی در بخش عمومی تبادل کنند. ایجاد «هیئت مشترک همکاری استراتژیک» برای نظارت بر پیادهسازی توافقات دوجانبه نیز میتواند مؤثر باشد.
جمعبندی و چشمانداز روابط
ارمنستان، کشوری با سرمایه انسانی بالا، تاریخ غنی و جایگاه استراتژیک، با وجود کوچکی جغرافیایی، پتانسیلهای فراوانی برای همکاری با ایران دارد. روابط دوجانبه میتواند مبتنی بر مکملبودن ظرفیتها باشد: ایران با توانمندیهای صنعتی، انرژی و بازار مصرف گسترده، و ارمنستان با نوآوری، فناوری و دسترسی به بازارهای اروپایی. فرصتهای واقعبینانه همکاری در حوزههای انرژی، گردشگری، معادن، فناوری و حملونقل بسیار زیاد است. موفقیت این همکاریها مستلزم تمرکز بر منافع متقابل، عبور از تصورات امنیتی مبتنی بر رویکرد بازی با حاصل جمع صفر، و ایجاد مکانیسمهای اجرایی شفاف خواهد بود.
