شاهکار پهپادی ترکیه: رمزگشایی از قدرت خودکفایی که جهان را متحیر کرد!
بایکار با پهپادهای پیشرفته، صنعت دفاعی ترکیه را به خودکفایی و صادرات نظامی رساند.
صنعت دفاعی ترکیه در سالهای اخیر شاهد رشد چشمگیری بوده است، که نقش محوری شرکت بایکار در این تحول انکارناپذیر است. این شرکت که ابتدا با تلاشهای شبانهروزی اُزدمیر بیرقدار، مهندس و خلبان فقید و از شاگردان نجمالدین اربکان، پا به عرصه خودکفایی دفاعی گذاشت، امروز به یکی از قدرتهای جهانی در تولید پهپادهای پیشرفته نظامی تبدیل شده است. فرزند او، سلجوق بیرقدار، این مسیر را با موفقیت ادامه داده و نام ترکیه را به عنوان یک برند جهانی در صادرات پهپادهای نظامی تثبیت کرده است.
میراث بنیانگذار: از رؤیا تا واقعیت جهانی
اوزدمیر بیرقدار، مردی که با دیدگاهی اسلامی و مهندسی، دو دهه از عمر خود را همراه با برادران و پسرانش وقف ساخت تسلیحات پیشرفته کرد، بنیانگذار اصلی این موفقیت است. تلاشهای بیوقفه او، منجر به شکلگیری کارخانه بایکار شد که امروزه علاوه بر پهپادهای جنگنده بدون خلبان، در حوزههای هواپیماهای تاکسی پرنده، اپلیکیشنها و شبکههای اجتماعی نیز فعال است. بایکار فروش مینیپهپادهای شناسایی خود را به نیروهای مسلح ترکیه (TSK) از سال 2007 و پهپادهای TB-2 را از سال 2014 آغاز کرد.
بایکار امروز: جایگاه جهانی و توسعه فناوری
گروه صنایع دفاعی غیردولتی بایکار، هماکنون یکی از بزرگترین تولیدکنندگان پهپادهای نظامی در جهان محسوب میشود. این شرکت در سال 2025 میلادی با خریداری شرکت هوافضای ایتالیایی پیاجو، که با وجود رکود دارای فناوری بسیار پیشرفتهای بود، تمامی ساختمانها، تجهیزات و کارگاههای آن را به تملک خود درآورد و عملاً به شریک اتحادیه اروپا تبدیل شد.
تا سال 2025، بایکار به عنوان یکی از شرکتهای بخش خصوصی، در فهرست 100 صادرکننده برتر تجهیزات نظامی جهان قرار گرفت. این در حالی است که شرکتهای دولتی ترکیه مانند آسلسان (رتبه 47)، توساش (رتبه 65)، راکتسان (رتبه 87) و امکیئی (رتبه 93) نیز در این فهرست حضور دارند.
خلوق بیرقدار، برادر سلجوق و مسئول مذاکرات خارجی شرکت، ارزش بازار بایکار را حدود 5 میلیارد دلار تخمین زده است. از کارگاهی کوچک که توسط اوزدمیر و تنها با حضور دو برادر، دو پسر و چهار برادرزاده اداره میشد، این گروه اکنون به سازمانی با 8 هزار کارمند فنی-اجرایی تبدیل شده است. این کارکنان عمدتاً دانشآموخته رشتههای رباتیک، برنامهریزی کامپیوتر، هوش مصنوعی، الکترونیک و مکانیک هستند و میانگین سنی کل عوامل گروه 29 سال است.
ظرفیت تولید و رویکرد جذب استعداد در بایکار
گروه پهپادسازی بیرقدار با بهرهگیری از نیروی کار 8 هزار نفری در دو شیفت کاری، ظرفیت تولید قابل توجهی دارد. هر 4 روز یک فروند پهپاد مسلح TB-2، هر ماه 2 تا 3 فروند پهپاد مسلح TB-3 و ماهیانه یک فروند پهپاد آکینجی به طور کامل ساخته میشود. بایکار نه تنها در دانشگاهها، بلکه در بسیاری از هنرستانها و دبیرستانهای ترکیه نیز برنامههای استعدادیابی و جذب نیرو دارد.
ترکیه و دام وابستگی دفاعی: نگاهی به تاریخ
مراد یتکین، تحلیلگر مشهور ترکیه، با اشاره به حضور خود در مراسم اکران مستند «یک آکینجی گذشت» در کارخانه بایکار، به مقایسه دو داماد رجب طیب اردوغان میپردازد. در حالی که برات آلبایراک، داماد ارشد، در مسئولیت مدیریت اقتصاد و منابع ارزی ترکیه با شکست سنگینی مواجه شد و دهها میلیارد دلار ضرر به بار آورد، سلجوق بیرقدار، داماد دوم، با ماموریت ارتقای توان صنایع دفاعی ترکیه، عملاً به یکی از قدرتمندترین کنشگران دفاعی-سیاسی این کشور تبدیل شده است.
یتکین معتقد است برای درک ارزش پیروزیهای سلجوق بیرقدار و خانوادهاش، باید به تاریخ دور ترکیه بازگشت. جمهوری تازهتاسیس ترکیه پس از درگذشت مصطفی کمال آتاترک در سال 1938، اهمیت خودکفایی نظامی را تا حد زیادی نادیده گرفت و پس از پیوستن به پیمان ناتو، عملاً تمام پروژههای تسلیحاتی ملی تعطیل شدند. دولتهای وقت نیز استراتژی روشنی برای حل مشکل وابستگی تسلیحاتی نداشتند.
تاثیر ناتو و کمکهای خارجی در صنعت دفاعی
کمبود زیرساختهای فناوری، تخصص مهندسی و صنایع پشتیبان، از جمله چالشهای سالهای 1920 تا 1950 بود. وابستگی به منابع خارجی برای تولید موتور و مواد و عدم توانایی همگام شدن با انقلاب جهانی جت، منجر به منسوخ شدن سریع پروژههای هواپیماهای پیستونی شد. صنایع پشتیبان نظیر آلیاژها، اویونیک و موتورها تقریباً توسعه نیافته بودند و فراتر رفتن از سطح «مونتاژ» بسیار دشوار بود.
بین سالهای 1923 تا 1950، ترکیه در مورد کارخانههای هواپیماسازی و موتورسازی قیصریه، تصمیمات متناقض گرفت و تا سال 1970 کاملاً درگیر وابستگی به ناتو بود. کمکهای مارشال و ارائه سلاح ارزانقیمت تحت چتر ناتو، یکی از مهمترین روشهای آمریکا برای ممانعت از تولید تسلیحات در کشورهایی مانند ترکیه بود. نگرش دولتهای وقت، چه در دوران حزب جمهوری خلق و چه در دوران عدنان مندرس، بر واردات تسلیحات پیشرفته و ارزان به جای سرمایهگذاری برای ساخت بومی استوار بود.
آمریکا با استخدام ژنرالهای بازنشسته ترکیه، این تفکر را به دولت تزریق میکرد که ساخت تسلیحات پرمخاطره و پرهزینه است و خرید از آمریکا، استانداردهای دفاعی ترکیه را به بالاترین سطح جهانی میرساند. اهدای چند فروند هواپیمای آموزشی جت (T-33) از سوی آمریکا، عملاً باعث تعطیلی ساخت هواپیما در ترکیه و تبدیل کارخانههای گروه جتسازی ارتش به انبارهای متروکه شد.
چالشها و آغاز راه خودکفایی: از تحریم قبرس تا نقص پهپادهای خارجی
در دهه 1970 و پس از مداخله در قبرس، ترکیه تحت تحریم آمریکا قرار گرفت و حتی بیسیم سالمی برای ارتباط سربازان با فرماندهان خود نداشت. این وضعیت، واکنشهایی را برانگیخت و منجر به ظهور کارخانههای تسلیحاتی و الکترونیکی همچون آسلسان، روکتسان و هاولسان شد. با این حال، بین سالهای 1980 تا 2000، صنایع دفاعی ترکیه باز هم گرفتار بلاتکلیفی بود، اما از سال 2000 به بعد، مجدداً مسیر خودکفایی دفاعی را در پیش گرفت.
در سال 2011، هنگامی که ترکیه از حملات تروریستی پ.ک.ک به ستوه آمده بود، اردوغان با دشواری دو فروند پهپاد مدل پرداتور از آمریکا و چهار فروند پهپاد هرون از شرکت صهیونیستی خریداری کرد. اما پهپادهای اسرائیلی با تیم اپراتورهای خود به ترکیه آمدند و به افسران ترک اجازه کار با آنها را نمیدادند. همچنین، مشخص شد که پهپادهای آمریکایی در شرایط اقلیمی مرزهای ترکیه و عراق کارایی بالایی ندارند و واشنگتن نیز حاضر به فروش مدل پیشرفتهتر نشد. هر چهار پهپاد اسرائیلی نیز به زودی خراب شده و برای تعمیر به مبدا بازگردانده شدند.
در چنین شرایطی بود که اوزدمیر بیرقدار، نسخههای ابتدایی پهپادهای ساخت خود و پسرش سلجوق را در مبارزه با پ.ک.ک آزمایش کرد. این روند تا سال 2016 ادامه یافت و پهپادهای بایکار در رصد و شناسایی مواضع پ.ک.ک موفقیتهای چشمگیری به دست آوردند و تصاویر باکیفیتی به پایگاهها منتقل کردند.
موفقیتهای عملیاتی و تاثیر منطقهای پهپادهای بایکار
در ادامه، پهپادهای مسلح بایکار با هدف قرار دادن فرماندهان و کادرهای برجسته پ.ک.ک در مرز ترکیه و خاک عراق، موازنه دفاعی-امنیتی جدیدی ایجاد کردند. از آن زمان به بعد، پ.ک.ک دیگر نه در خاک ترکیه و عراق و نه در سوریه، امنیت نداشت.
پهپادهای بایکار همچنین در جنگ بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان، موازنه را به نفع باکو تغییر دادند و الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، شخصاً نشان شجاعت را به سلجوق بیرقدار اعطا کرد. در فاز بعدی، این پهپادها به کمک اوکراین رفتند و اگرچه در برابر روسیه نام آنها به عنوان تغییردهنده سرنوشت جنگ ثبت نشد، اما امتیازات مهمی را برای کییف به ارمغان آوردند.
چشمانداز آینده و چالشهای پیشرو برای صنعت دفاعی ترکیه
در چند سال گذشته، شرکت بایکار و خدمات اوزدمیر بیرقدار و خانوادهاش، ترکیه را در حوزه خودکفایی صنایع دفاعی، چندین قدم به جلو بردند. دستاوردهای این شرکت، پیش از هر چیز، ترکیه را از بلای حملات تروریستی پ.ک.ک نجات داد. از سال 2015 به بعد، دقت بالا، رصد شبکهای و حملات مؤثر پهپادهای مسلح گروه بایکار، توانست هرگونه امکان تهدیدزایی امنیتی و ظرفیت تحرک عملیاتی را از پ.ک.ک گرفته و آن را زمینگیر کند.
در حوزه برونمرزی نیز، پهپادهای تولید شده توسط بایکار، از نبرد آذربایجان و ارمنستان گرفته تا نبرد روسیه و اوکراین و برخی رویدادهای دیگر در قاره آفریقا، ترکیه را در موقعیت بهتری قرار داد.
با این حال، نمیتوان از این واقعیت غافل ماند که صنایع دفاعی ترکیه، با وجود پیشرفتهای شایان تحسین در حوزههای پهپادی، جنگ الکترونیکی، مهمات، سلاح انفرادی و ادوات جنگ الکترونیکی، هنوز هم در حوزه صنایع موشکی، دستاورد قابل توجهی نداشته است.
در پایان، هرچند حزب حاکم ترکیه (آکپارتی) در موازنات سیاسی داخلی، پیشرفت در صنایع دفاعی را به شکلی اغراقآمیز و در جهت منافع حزبی برجسته میکند، اما دستکم در بخش خصوصی و در گروه صنعتی-دفاعی بایکار، پیشرفتهای قابل توجهی به دست آمده است. حال باید دید با گسترده شدن حوزههای فعالیتی این گروه، دستاوردها و موفقیتها و شکستهای احتمالی بایکار در چه سطحی خواهد بود و پیشرفت در این حوزه، بر سیاست خارجی ترکیه به چه شکلی تأثیر خواهد گذاشت.
