جهنم نفتی خاورمیانه: قیمتها در آتش تنشها رکورد ۶ ماهه را شکستند؛ آیا منطقه میسوزد؟
تنش ایران و آمریکا بر سر نفت، قیمت جهانی را تکان داد و اقتصاد ایران را تحت فشار گذاشت.
تهران، واشنگتن – تنشهای فزاینده میان ایالات متحده و ایران باعث شده تا قیمت نفت به بالاترین سطح خود در شش ماه اخیر برسد. معاملهگران نفت با نگرانی هرگونه تشدید اوضاع را رصد میکنند که میتواند به اختلال در تولید نفت ایران یا محدود شدن مسیرهای حیاتی حمل و نقل دریایی منجر شود.
ایالات متحده در واکنش به این تحولات، نیروهای گستردهای را در منطقه مستقر کرده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، پیشتر اعلام کرده بود که در حال بررسی حمله محدودی به ایران است تا این کشور را تحت فشار قرار دهد و به توافقی سریع برای محدود کردن برنامه هستهای خود وادارد. چنین اقدامی، یا هرگونه تلاش ایران برای محدود کردن دسترسی به تنگه هرمز – که حدود یکچهارم نفت دریایی جهان از آن عبور میکند – میتواند پیامدهای گستردهای برای بازارهای نفتی جهانی داشته باشد.
جایگاه و تاریخچه صنعت نفت ایران
تأثیر ایران در بازار نفت در سالهای اخیر به دلیل تحریمهای طولانیمدت و محدودیت سرمایهگذاری خارجی کاهش یافته است. این کشور در مجموع حدود ۳ درصد از عرضه جهانی نفت را تأمین میکند و روزانه تقریباً ۳.۳ میلیون بشکه نفت تولید میکند.
صنعت نفت ایران از اوایل قرن بیستم توسعه یافت و این کشور به یکی از اعضای مؤسس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) تبدیل شد. ایران زمانی دومین تولیدکننده بزرگ گروه و در اوج خود در میانه دهه ۱۹۷۰، یکی از مهمترین تأمینکنندگان نفت جهان با بیش از ۱۰ درصد تولید نفت خام جهانی بود.
پس از پایان جنگ ایران و عراق در اواخر دهه ۱۹۸۰، جمهوری اسلامی صادرات نفت را افزایش داد. اما در سال ۲۰۱۸، با خروج دولت ترامپ از توافق هستهای ایران و بازگرداندن تحریمها، تلاش شرکتهای بزرگ اروپایی و آمریکایی برای ورود مجدد به این بخش متوقف شد. امروزه، ایران چهارمین تولیدکننده بزرگ نفت در اوپک، پس از عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی است.
مشتریان اصلی نفت ایران در مواجهه با تحریمها
در مواجهه با تحریمهای بینالمللی، ایران اکنون عمدتاً به چین وابسته است و حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خود را به این کشور میفروشد. اگرچه دادههای رسمی گمرکی نشان میدهد چین از اواسط سال ۲۰۲۲ نفت ایران را وارد نکرده است، اما محمولهها از طریق شبکههای مبادلاتی غیرشفاف و ناوگان سایه که عمدتاً شامل نفتکشهای قدیمی است، منتقل میشوند.
بر اساس گزارشها، این جریانها در ژانویه اخیر به حدود ۱.۲۵ میلیون بشکه در روز رسید، در حالی که سال قبل ۸۹۸ هزار بشکه بود. سایر کشورهایی که همچنان نفت ایران را خریداری میکنند، شامل سوریه هستند.
تأثیر احتمالی درگیری بر عرضه جهانی نفت
یک بخش بزرگی از تولید ایران، تا ۲ میلیون بشکه در روز، به پالایشگاههای چین صادر میشود که در صورت اختلال جدی، مجبور به جستجوی منابع جایگزین خواهند شد.
با این حال، ریسک بزرگتر مربوط به تهدید تنگه هرمز است؛ شاهرگ اصلی عرضه نفت جهان که عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی و قطر از آن برای صادرات بخش عمدهای از نفت خود استفاده میکنند. ایران پیشتر اعلام کرده که در مواقع تنشهای ژئوپلیتیکی قادر به اعمال محاصره دریایی در این گذرگاه باریک است.
در صورت اختلال در تنگه هرمز، محمولههای نفت، گاز طبیعی مایع و گاز مایع نفتی عراق، کویت، عربستان سعودی و امارات متحده عربی در معرض خطر خواهند بود. روزانه حدود ۱۶.۵ میلیون بشکه نفت از طریق این تنگه عبور میکند که شامل بخش عمده صادرات نفت ایران نیز میشود.
عربستان سعودی میتواند با استفاده از خط لولهای ۷۴۶ مایلی، محمولههای خود را به بندری در دریای سرخ منتقل کند، و امارات متحده عربی نیز قادر است ۱.۵ میلیون بشکه نفت روزانه خود را از طریق خط لولهای که به خلیج عمان ختم میشود، منتقل نماید. با این حال، اختلال در تنگه هرمز به احتمال زیاد جریان نفت به آسیا از خاورمیانه را مختل خواهد کرد. به عنوان مثال، در ماه ژوئن گذشته، هنگام افزایش تنشها در منطقه طی یک درگیری ۱۲ روزه، نرخ حملونقل نفتکشهای حامل ۲ میلیون بشکه نفت از خاورمیانه به چین به شدت افزایش یافت.
نقش حیاتی نفت در اقتصاد ایران
با وجود تلاشهای طولانیمدت برای کاهش وابستگی به نفت و تنوعبخشی به صنایع سنگین، نساجی و معدن، صادرات نفت همچنان ستون اصلی اقتصاد ایران است. صنعت نفت در سال ۲۰۲۳ حدود ۲ واحد درصد به رشد تولید ناخالص داخلی ایران کمک کرد، در حالی که اقتصاد کل کشور حدود ۵ درصد رشد داشت که نشاندهنده نقش کلیدی نفت در رشد اقتصادی است.
بر اساس محاسبات بلومبرگ، با در نظر گرفتن قیمت نفت ۴۵ دلار به ازای هر بشکه و پس از کسر هزینههای حمل و نقل و سایر هزینهها، ایران در نوامبر همان سال حدود ۲.۷ میلیارد دلار درآمد نفتی کسب کرده است. با این حال، درآمدهای نفتی ایران ممکن است تحت فشار بیشتر کمپین «فشار حداکثری» دولت وقت آمریکا قرار گیرد که شامل مجموعهای از تحریمها است. این امر میتواند خریداران چینی را از خرید منصرف کند و اگر دولت ایران برای رقابت با نفت روسیه تخفیفهای بیشتری بدهد، فشار مالی بر درآمدهای نفتی افزایش خواهد یافت.
