مرگبارتر از آنچه فکر میکنید: رسوایی بزرگ ایمنی خودروهای ایرانی!
گزارش مجلس: استانداردهای پایین ایمنی خودرو، عامل افزایش مرگومیر در تصادفات جادهای است.
ایمنی خودرو به عنوان یکی از مولفههای بنیادین در نظام حملونقل کشور، مستقیماً با جان شهروندان و بهرهوری اقتصادی جامعه گره خورده است. در حالی که سالهاست تصادفات جادهای به عنوان یکی از مهمترین عوامل مرگومیر در ایران شناخته میشوند، موضوع ایمنی خودرو همچنان در حاشیه سیاستگذاریها قرار دارد. در همین راستا، گزارش اخیر «مطالعه استانداردهای اجباری ایمنی خودرو در کشورهای منتخب» که توسط مرکز پژوهشهای مجلس تهیه شده، تصویری دقیق و نگرانکننده از وضعیت فعلی استانداردهای ایمنی خودرو در ایران و فاصله معنادار آن با رویههای جهانی ارائه میدهد.
آمار نگرانکننده تصادفات و نقش ایمنی خودرو
بر اساس آمارهای رسمی، تصادفات رانندگی سالانه بیش از بیست هزار کشته و صدها هزار مصدوم در کشور بر جای میگذارد. این آمار وحشتناک، معادل حدود ۶.۵ درصد از کل مرگومیرها را شامل شده و خسارتهای سنگین مالی ناشی از آن، تقریباً ۷ درصد تولید ناخالص ملی برآورد میشود. این ارقام نشان میدهد که تصادفات جادهای تنها یک مسئله ترافیکی نبوده، بلکه بحرانی چندبعدی با پیامدهای گسترده اجتماعی، اقتصادی و انسانی است. در چنین شرایطی، ایمنی خودرو به عنوان یکی از سه عامل اصلی تصادف (در کنار عامل انسانی و وضعیت راه)، اهمیتی حیاتی پیدا میکند.
عقبماندگی استانداردهای ملی در مقایسه با جهان
مرکز پژوهشهای مجلس با رویکردی تطبیقی، استانداردهای اجباری ایمنی خودرو در ایران را با کشورهای پیشرو و در حال توسعه نظیر ایالات متحده آمریکا، کشورهای اروپایی، چین، ژاپن، کره جنوبی، استرالیا و هند مقایسه کرده است. نتیجه این بررسی نشان میدهد که اگرچه ایران در سالهای گذشته اقدام به تدوین و اجرای مجموعهای از استانداردهای موسوم به «۸۵گانه» کرده است، اما بخش قابل توجهی از این استانداردها قدیمی، ناقص و در برخی موارد با الگوی واقعی تصادفات کشور ناهماهنگ هستند.
چالشهای استانداردهای اجباری در ایران
استانداردهای اجباری ایمنی خودرو در همه کشورها ماهیتی حداقلی دارند و صرفاً نشاندهنده رعایت حداقل الزامات سازهای برای ورود خودرو به بازار هستند. اما تفاوت بنیادین ایران با بسیاری از کشورها در این است که آنها این حداقلها را بهطور مستمر بهروزرسانی کرده و همگام با پیشرفت فناوری، تغییر الگوی تصادفات و افزایش سرعت وسایل نقلیه، سطح الزامات را ارتقا دادهاند. در مقابل، بخش قابل توجهی از استانداردهای اجباری ایران به سال ۲۰۰۹ میلادی بازمیگردد و از تحولات یک دهه اخیر صنعت خودرو بیبهره مانده است.
بررسی دقیقتر نشان میدهد که ایران برخی آزمونهای پایهای مانند برخورد جزئی از روبهرو و برخورد جانبی با مانع را در نظام استاندارد خود گنجانده است. با این حال، استانداردهای مهمی نظیر برخورد کامل از روبهرو، برخورد جانبی با ستون، ایمنی عابر پیاده و ایمنی سامانههای الکتریکی در تصادفات عقب (بهویژه برای خودروهای برقی) هنوز به صورت اجباری اجرا نمیشوند. این در حالی است که دادههای پلیس راهور به روشنی نشان میدهد بیشترین فراوانی تصادفات در ایران مربوط به برخوردهای جلو به جلو، جلو به عقب و جلو به پهلو است؛ دقیقاً همان سناریوهایی که اجرای استانداردهای مذکور میتواند بیشترین نقش را در کاهش تلفات داشته باشد.
نگاهی به رویکردهای جهانی در ایمنی خودرو
تجربه کشورهای دیگر در تنظیم استانداردهای ایمنی، تفاوت رویکردها را آشکار میسازد:
ایالات متحده آمریکا: این کشور به عنوان یکی از سختگیرانهترینها در حوزه آزمونهای تصادف، مجموعهای گسترده از آزمونهای اجباری را اجرا میکند که برخی از آنها، مانند آزمون تصادف بدون بستن کمربند ایمنی یا استفاده از موانع سنگینتر در تصادف جانبی، در هیچ کشور دیگری مشابه ندارد. این رویکرد بر حفاظت سازهای خودرو تمرکز دارد، هرچند آمریکا برخلاف اروپا، استاندارد اجباری برای حفاظت از عابران پیاده ندارد که تا حد زیادی به ساختار بازار و سهم بالای خودروهای شاسیبلند بازمیگردد.
اروپا: رویکردی نظاممند و حداقلی را دنبال میکند. استانداردهای اروپایی که مبنای بسیاری از کشورهای جهان قرار گرفتهاند، طیف متنوعی از آزمونهای برخورد جلو، جانبی و حفاظت از عابر پیاده را شامل میشوند، اما آزمون واژگونی خودرو را اجباری نکردهاند. تاکید اروپا بر این است که استانداردهای اجباری صرفاً حداقلها هستند و قضاوت درباره ایمنی واقعی خودرو باید بر اساس آزمونهای دقیقتر صورت گیرد.
چین: با الگوبرداری گسترده از استانداردهای اروپایی و افزودن آزمون واژگونی مشابه آمریکا، تلاش کرده است فاصله خود را با بازارهای پیشرفته کاهش دهد. این رویکرد، به ویژه با توجه به نوپا بودن بسیاری از استانداردهای خودرویی چین، نشاندهنده سیاستی هدفمند برای حضور رقابتی در بازارهای جهانی است.
هند: با درک محدودیتهای اقتصادی و توان تولیدکنندگان داخلی، استانداردهای ایمنی را به صورت تدریجی و واقعبینانه اجرا کرده است. این کشور ابتدا الزامات سادهتر را اعمال کرده و همزمان برنامهای مرحلهای برای ارتقای آنها تدوین کرده که ضمن جلوگیری از اختلال در تولید داخلی، مسیر بهبود تدریجی ایمنی خودروها را هموار ساخته است.
خلاء آزمونهای اختیاری و تاثیر آن بر ارتقای ایمنی
یکی از مهمترین یافتههای گزارش، تمایز میان استانداردهای اجباری و آزمونهای اختیاری ایمنی است. در بازارهای رقابتی جهان، آنچه معیار اصلی ایمنی خودرو محسوب میشود، عملکرد آن در آزمونهای اختیاری مانند NCAP است؛ آزمونهایی که خودروها را فراتر از حداقلها به چالش میکشند و امکان مقایسه شفاف ایمنی را برای مصرفکننده فراهم میکنند. در ایران، نه تنها چنین آزمونهایی اجباری نیستند، بلکه حتی به صورت اختیاری نیز وجود ندارند؛ خلائی که قدرت انتخاب آگاهانه را از مصرفکننده سلب کرده و فشار بازار برای ارتقای ایمنی را کاهش داده است.
راهکارهای کلیدی برای بهبود وضعیت ایمنی خودرو
ارتقای ایمنی خودرو در ایران نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است. این اقدامات شامل ایجاد زیرساختهای لازم برای انجام آزمونهای تصادف واقعی در داخل کشور، بازنگری و بهروزرسانی استانداردهای اجباری متناسب با الگوی تصادفات و تحولات فناوری، و اجرای مرحلهای اما الزامآور استانداردهای جدید با محوریت نهادهای نظارتی است. برآوردهای ارائهشده نشان میدهد که اجرای کامل آزمونهای برخورد جلو و جانبی میتواند به تنهایی حدود ۱۲ درصد از تلفات رانندگی را کاهش دهد؛ رقمی که در مقیاس ملی، به معنای نجات جان هزاران نفر در هر سال است.
در نهایت، ایمنی خودرو در ایران نه یک موضوع فنی حاشیهای، بلکه مسئلهای حیاتی در سیاستگذاری عمومی است. تداوم وضعیت فعلی، به معنای پذیرش سالانه هزاران مرگ قابل پیشگیری است؛ در حالی که تجربه جهانی نشان میدهد با اصلاح تدریجی اما هدفمند استانداردها، میتوان مسیر متفاوتی را برای آینده ایمنی حملونقل کشور ترسیم کرد.
