سونامی فیلترشکن: دانلود ۷ برابر شد

یک ماه پس از قطعی گسترده و سراسری اینترنت بین‌الملل در ایران که از شامگاه ۱۸ دی‌ماه آغاز شد، وضعیت شبکه همچنان به شرایط پیشین بازنگشته و ناپایداری‌ها ادامه دارد. در پی این محدودیت‌ها، تقاضا برای ابزارهای عبور از فیلترینگ به‌شدت افزایش یافته؛ به طوری که آمارها از رشد ۵۷۹ درصدی دانلود فیلترشکن و افزایش ۸ برابری جست‌وجو برای پروکسی در پیام‌رسان تلگرام حکایت دارند. این در حالی است که مسئولان وزارت ارتباطات ضمن تایید ناپایداری‌ها، از تغییر معماری فیلترینگ اظهار بی‌اطلاعی یا آن را تکذیب می‌کنند.

افزایش بی‌سابقه تقاضا برای ابزارهای عبور از فیلترینگ

بر اساس گزارش‌های آماری، تقاضای کاربران ایرانی برای فیلترشکن در سوم بهمن‌ماه معادل ۵۷۹ درصد افزایش یافته است. همزمان با بازگشت نسبی و مقطعی اینترنت، جست‌وجو برای پروکسی در پلتفرم تلگرام نیز رشد ۸ برابری را تجربه کرده است. این ارقام نشان‌دهنده تلاش گسترده کاربران برای دسترسی به اینترنت جهانی در مواجهه با محدودیت‌های شدید و فیلترینگ است. داده‌های بین‌المللی و ارزیابی کارشناسان نیز بیانگر کنترل شدید ترافیک شبکه تحت فیلترینگ و اعمال محدودیت‌های گسترده است. وب‌سایت top10vpn نیز گزارش داده که نخستین جهش تقاضا برای VPN در ۲۸ دی‌ماه رخ داده که نسبت به میانگین ۲۸ روز قبل از قطعی، ۱۸۷ درصد افزایش نشان می‌دهد.

یک ماه قطعی و ابهامات پابرجا: روایتی از فراز و نشیب اینترنت ایران

در شامگاه ۱۸ دی‌ماه، اینترنت بین‌الملل در ایران به صورت کامل و سراسری قطع شد. این قطعی در شرایطی رخ داد که بر اساس گزارش انجمن تجارت الکترونیک تهران، اینترنت ایران پیش از این نیز از نظر کیفیت در رتبه ۹۷ و از نظر محدودیت و فیلترینگ در رتبه ۹۹ از میان ۱۰۰ کشور جهان قرار داشت. در پی این رخداد، امکان ارسال پیامک، تماس تلفنی و دسترسی به سایت‌ها و پیام‌رسان‌های داخلی نیز مختل شد و حتی تراکنش‌ها و خرید اینترنتی در داخل کشور با مشکل مواجه شد. وزارت ارتباطات در آن زمان اعلام کرد که تصمیم قطع اینترنت توسط مراجع امنیتی اتخاذ شده است. سخنگوی دولت نیز تاکید کرد که این تصمیم ترجیحی دولت نیست و پیگیری برای برقراری ارتباطات در جریان است.

پس از یک هفته قطعی کامل، تنها شبکه ملی اطلاعات فعال شد و وب‌سایت‌های داخلی با اختلال و سرعت پایین در دسترس قرار گرفتند. در این مدت، نمونه‌های بومی برای جایگزینی سرویس‌های بین‌المللی معرفی شدند که غالباً بدون دسترسی به اینترنت جهانی کارآیی لازم را نداشتند.

در هفته دوم، نت‌بلاکس از افزایش جزئی در اتصال اینترنت خبر داد، اما سطح دسترسی همچنان محدود بود. به تدریج، ارسال پیامک و دسترسی به موتور جست‌وجوی گوگل و برخی پیام‌رسان‌های داخلی فراهم شد. همچنین دسترسی به ابزارهای هوش مصنوعی مانند چت‌جی‌پی‌تی از طریق برخی اپراتورها امکان‌پذیر شد. این وضعیت گمانه‌زنی‌هایی را در مورد اجرای سیستم «لیست سفید» (Whitelist) در فیلترینگ ایران مطرح کرد؛ سیستمی که در آن به صورت پیش‌فرض عمده دسترسی‌ها مسدود است و تنها مقاصد از پیش تایید شده اجازه ارتباط دارند.

با این حال، به دلیل عدم شفافیت در روند بازگشت اینترنت، اظهارنظر قطعی درباره تغییر روند محدودیت‌ها ممکن نبود. در اواخر هفته دوم و اوایل هفته سوم (دوم و سوم بهمن‌ماه)، برخی کاربران اینترنت همراه به صورت محدود، مقطعی و با سرعت پایین به شبکه جهانی متصل شدند. منابع بین‌المللی نیز در این دوره از دسترسی گسترده‌تر به اپلیکیشن‌های پیام‌رسان و تونل‌های VPN خبر دادند، اما سرویس‌ها همچنان به شدت فیلتر و اتصال بین‌المللی ضعیف بود که نشان‌دهنده پیکربندی «فیلترنت پلاس» (Filtrenet Plus) قلمداد شد.

در هفته سوم، اتصال محدود و کند به اینترنت جهانی ادامه یافت و در مقطعی دسترسی اینترنت در ایران به ۸۰ درصد رسید. وزیر ارتباطات نیز از بازگشت اینترنت به وضعیت عادی خبر داد. با این وجود، بیشتر کاربران عادی همچنان تحت یک سیستم فیلترینگ شدید و با دسترسی ناپایدار به اینترنت مواجه بودند. اختلال در عملکرد فیلترشکن‌ها و ترافیک شبکه نیز در این دوره تایید شد. کارشناسان شبکه نگرانی‌هایی نسبت به تغییرات شبکه دارند و احتمال می‌دهند که طولانی شدن قطعی‌ها، نشانه انجام آزمایش‌ها و اعمال تغییرات جدید برای کنترل شدیدتر اینترنت باشد.

اینترنت هنوز برنگشته؛ تداوم اختلالات و بلاتکلیفی

اکنون پس از گذشت یک ماه، اختلالات در عملکرد دیتاسنترها و فیلترشکن‌ها همچنان ادامه دارد. بسیاری از کاربران ایرانی به اینترنت دسترسی ندارند و آن دسته که دسترسی دارند نیز با فیلترینگ شدید و اینترنت سفید، از فیلترشکن‌های پولی و رایگان برای اتصال محدود و مقطعی استفاده می‌کنند. بهزاد اکبری، معاون وزیر ارتباطات و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، نیز پذیرفته است که اینترنت کشور هنوز به وضعیت عادی بازنگشته است. او با رد شایعاتی مبنی بر تغییر معماری اینترنت، اینترنت طبقاتی و وایت‌لیست‌ها، علت اختلالات فعلی را «محدودیت‌هایی خارج از اختیار وزارت ارتباطات» عنوان کرده است. وی همچنین تاکید کرده که تداوم این وضعیت آسیب جدی به اکوسیستم دیجیتال و دسترسی روزمره مردم وارد می‌کند.

با وجود این اظهارات، ارزیابی‌های فنی از محدودیت‌های جدید و بسیار جدی در اینترنت ایران حکایت دارد. عدم بازگشت اینترنت به وضعیت پیش از ۱۸ دی‌ماه، زیان‌های جبران‌ناپذیری را به اقشار مختلف جامعه، از کاربران عادی گرفته تا کسب‌وکارهای مجازی وارد کرده و همچنان چشم‌انداز روشنی برای رفع کامل محدودیت‌ها و بازگشت به وضعیت عادی وجود ندارد.